THIÊN THƯỢNG (III)

不尚賢，使民不爭﹔不貴難得之貨，使民不為盜﹔不見可欲，使民心不亂。是以聖人之治，虛其心，實其腹﹔弱其志，強其骨。常使民無知無欲。使夫智者不敢為也，為無為，則無不治。
PHIÊN ÂM

Bất thượng hiền, sử dân bất tranh ﹔bất quý nan đắc chi hoá, sử dân bất vi đạo ﹔bất kiến khả dục , sử dân tâm bất loạn. Thị dĩ thánh nhân chi trị , hư kì tâm , thực kì phúc ﹔nhược kì chí , cường kì cốt . Thường sử dân vô tri vô dục , sử phù trí giả bất cảm vi giả, vi vô vi ,tắc vô bất trị.

ANH NGỮ

If you do not adulate the worthy…
If you do not value rare treasures, you will stop others from stealing.
If people do not see desirables, they will not be agitated.
Therefore, when the sage governs,
He clears peoples minds,
Fills their bellies,
Weakens their ambition and
Strengthens their bones.
If the people are kept without cleverness and desire
It will make the intellectuals not dare to meddle.
Acting without contrivance, there is no lack of manageability.

-Translated by Charles Muller, Tōyō Gakuen University

DỊCH NGHĨA

Không trọng người hiền để cho dân không tranh.
Không quý của hiếm để cho dân không trộm cướp,
không phô bày cái gì gợi lòng ham muốn, để cho lòng dân không loạn.
Cho nên, chính trị của thánh nhân là làm cho dân:
lòng thì hư tĩnh,
bụng thì no,
tâm chí thì yếu [không ham muốn, không tranh giành],
xương cốt thì mạnh.
Khiến cho dân không biết, không muốn, mà bọn trí xảo không dám hành động.
Theo chính sách “vô vi” thì mọi việc đều trị.

LỜI BÀN

Chương này ý nghĩa thật rõ. Lão Tử cho lòng ham muốn danh lợi là đầu mối của loạn. Nho, Mặc đều trọng hiền (Luận ngữ, thiên Tử Lộ, khuyên “đề cử hiền tài” ; Lễ ký, thiên Lễ vận chủ trương “tuyển hiền dữ năng”; còn Mặc Tử thì có thiên Thượng hiền), khiến cho dân thèm khát danh lợi, dùng trí xảo để tranh nhau danh lợi. Ông chê lối trị dân đó, bảo bậc thánh nhân (thánh nhân theo quan niệm của ông, chứ không phải hạng thánh nhân theo quan niệm Khổng Mặc) chỉ cần lo cho dân đủ ăn, khỏe mạnh, thuần phác (vô tri) không ham muốn gì cả (vô dục), như vậy là vô vi mà nước sẽ trị.

Nguyễn Hiến Lê dịch và chú giải

天下皆知美之爲美。斯惡已。皆知善之爲善。斯不善已。故有無相生、難易相成、長短相 形
、高下相傾、音聲相和、前後相隨。是以聖人處無爲之事、行不言之教。萬物作焉而不辭、生而不有、爲而不侍、功成而不居。夫唯不居, 是以不去。

PHIÊN ÂM

Thiên hạ giai tri mĩ chi vi mĩ. 
Tư ác dĩ. Giai tri thiện chi vi thiện. 
Tư bất thiện dĩ. 
Cố hữu vô tương sinh
nan dị tương thành 
trường đoản tương hình 
cao hạ tương khuynh 
âm thanh tương hoà, 
tiền hậu tương tuỳ. 
Thị dĩ thánh nhân xứ vô vi chi sự, 
hành bất ngôn chi giáo 
vạn vật tác yên nhi bất từ, 
sinh nhi bất hữu, 
vi nhi bất thị, 
công thành nhi phất cư. 
Phù duy bất cư, thị dĩ bất khứ.

ANH NGỮ

All in the world recognize the beautiful as beautiful.
Herein lies ugliness.
All recognize the good as good.
Herein lies evil.
Therefore
Being and non-being produce each other.
Difficulty and ease bring about each other.
Long and short delimit each other.
High and low rest on each other.
Sound and voice harmonize each other.
Front and back follow each other.
Therefore the sage abides in the condition of wu-wei (unattached action).
And carries out the wordless teaching.
Here, the myriad things are made, yet not separated.
Therefore the sage produces without possessing,
Acts without expectations
And accomplishes without abiding in her accomplishments.
It is precisely because she does not abide in them
That they never leave her.

-Translated by Charles Muller, Tōyō Gakuen University

DỊCH NGHĨA

Ai cũng cho cái đẹp là đẹp, 
do đó mà phát sinh ra quan niệm về cái xấu; 
Ai cũng cho điều thiện là thiện, 
do đó mà phát sinh ra quan niệm về cái ác. 
Là vì “Có” và “Không” sinh lẫn nhau; 
“Dễ” và “Khó” tạo nên lẫn nhau; 
“Ngắn” và “Dài” làm rõ lẫn nhau; 
“Cao” và “Thấp” dựa vào nhau; 
“Âm” và “Thanh” hòa lẫn nhau; 
“Trước” và “Sau” theo nhau. 
Cho nên, thánh nhân xử sự theo thái độ “Vô Vi” 
dùng thuật “không nói” mà dạy dỗ, 
để cho vạn vật tự nhiên sinh trưởng mà không can thiệp vào, 
khéo nuôi dưỡng vạn vật mà không chiếm làm của mình, 
làm mà không cậy khéo, 
việc thành mà không quan tâm tới. 
Vì không quan tâm tới nên sự nghiệp mới còn hoài.

Đọc thêm »

道可道、非常道。名可名、非常名無名天地之始有名萬物之母。故常無欲以觀其妙、常有欲以觀其徴。此兩者同出而異名。同謂之玄。玄之又玄、衆妙之門。

PHIÊN ÂM

Đạo khả đạo, phi thường đạo ; danh khả danh, phi thường danh. Vô, danh thiên địa chi thủy ; hữu, danh vạn vật chi mẫu.  Cố thường vô, dục dĩ quan kì diệu; thường hữu dục dĩ quán kì hiếu.  Thử lưỡng giả, đồng xuất nhi dị danh, đồng vị chi huyền.  Huyền chi hựu huyền, chúng diệu chi môn.

ANH NGỮ

The Way that can be followed is not the eternal Way

The Way that can be followed is not the eternal Way.

The name that can be named is not the eternal name.

The nameless is the origin of heaven and earth

While naming is the origin of the myriad things.

Therefore, always desireless, you see the mystery

Ever desiring, you see the manifestations.

These two are the same—

When they appear they are named differently.

This sameness is the mystery,

Mystery within mystery;

The door to all marvels.

-Translated by Charles Muller, Tōyō Gakuen University

DỊCH NGHĨA

Đạo mà có thể diễn tả được thì không phải là đạo vĩnh cửu bất biến; 

Tên mà có thể đặt ra để gọi nó [đạo] thì không phải là tên vĩnh cửu bất biến.

“Không“, là gọi cái bản thủy của trời đất

 “Có” là gọi mẹ sinh ra muôn vật.  

Cho nên, tự thường đặt vào chỗ “không” là để xét cái thể vi diệu của nó [đạo] 

Tự thường đặt vào chỗ “Có” là để xét cái [dụng] vô biên của nó.

Hai cái đó [Không và Có] cũng từ đạo ra mà khác tên, đều là huyền diệu.  Huyền diệu rồi lại thêm huyền diệu, đó là cửa của mọi biến hóa kỳ diệu.

Đọc thêm »