NGÔ TẤT TỐ dịch

Nhiều người trong chúng ta vẫn hay nhầm lẫn hoặc đánh đồng hai khái niệm, hoặc có chăng có biết rằng chúng có sự khác nhau thì cũng vẫn thường nhầm tưởng rằng Thiên văn học và Chiêm tinh học là hai lĩnh vực có sự liên đới mật thiết. Sự thật đây là hai lĩnh vực hết sức độc lập.

Trước tiên, bạn hãy để ý rằng có thể là bạn hoặc những người xung quanh mà chắc chắn bạn đã gặp nhiều hơn một lần thường coi rằng Thiên văn học (astronomy) và Chiêm tinh học (astrology) nếu không phải là một thì cũng có những liên hệ mật thiết, đó là sự quan sát các ngôi sao và chòm sao trên bầu trời. Tuy nhiên trước khi đọc tiếp phần dưới xin bạn hãy từ nay nhớ một điều: hai sự việc có cùng nguồn gốc không có nghĩa là giống nhau hoặc anh em thân thiết gì với nhau cả, ví dụ như loài mèo và loài chó có cùng cấu tạo cơ bản về các cơ quan trong cơ thể như hệ hô hấp, tiêu hóa, tuần hoàn ... thậm chí nhu cầu thức ăn cũng khá giống nhau, nhưng hiển nhiên hai loài vật này chẳng có họ hàng gì với nhau hay là với con người chúng ta. Vậy thì Thiên văn học và Chiêm tinh học cũng vậy.

Chiêm tinh học xuất phát đầu tiên từ nền văn minh Lưỡng Hà cổ từ khoảng năm 3500 - 3000 trước CN, các linh mục một phần để phục vụ mục đích truyền giáo của mình đã quan sát chuyển động của các ngôi sao và đưa ra các dự đoán về tương lai, số phận của con người hay một vùng đất. Tất nhiên, họ phải ghi lại khá tỉ mỉ chuyển động của các ngôi sao và các pha của Mặt Trăng để lập ra hệ thống dự đoán của mình. Vì thế có thể coi vào thời gian ban đầu này, các hoạt động này có thể coi là vừa là chiêm tinh vừa là thiên văn.
Khi các nhà thiên văn sau này lần lượt phân định và đặt tên các chòm sao, ghi lại chuyển động chi tiết của các thiên thể trên bầu trời theo chu kì hàng năm, các thông tin đó tiếp tục được sử dụng cho chiêm tinh, và trong một khoảng thời gian khá dài các nhà thiên văn và các nhà chiêm tinh thường được coi là một. Thực tế là đến khi thiên văn học bắt đầu được nghiên cứu theo hướng thực nghiệm mà như chúng ta biết người dẫn đường là Galileo Galilei thì khi đó nó mới thật sự tách biệt hoàn toàn với chiêm tinh học.
Sự khác biệt cơ bản của hai lĩnh vực này có thể thấy ở một số điểm.

Mục đích: Chiêm tinh học có mục đích phán đoán tương lai, quá khứ, số phận hay tính cách của con người (hoặc các thực thể liên quan mật thiết tới con người). Trong khi đó Thiên văn học tập trung giải thích cấu trúc của các thiên thể, không gian và các hiện tượng xảy ra phía ngoài khí quyển Trái Đất.

Đối tượng: Chiêm tinh học có đối tượng trực tiếp là các thiên thể biểu kiến trên bầu trời. Đối với các nhà chiêm tinh thì sao, hành tinh hay thiên hà ... đều không có ý nghĩa gì đặc biệt, với họ chỉ có các đốm sáng gọi chung là sao trên thiên cầu, và họ sử dụng một số kiến thức về chu kì chuyển động, độ sáng của chúng để lập ra các mô hình của mình.
Thiên văn học không giống với chiêm tinh, thiên văn nghiên cứu trực tiếp trên từng đối tượng để tìm ra các tính chất của chúng. Thuật ngữ "thiên văn học" ngày nay thực ra là một từ chung được dùng cho cả "thiên văn học" (nghiên cứu các qui luật chuyển động của bầu trời, cấu tạo của Hệ Mặt Trời và các hành tinh ...) và "Vật lý thiên văn" (gồm có các chuyển động quĩ đạo chi tiết của các thiên thể từ vệ tinh, hành tinh đến các sao và thiên hà (Celestial Mechanics) và hình học của không-thời gian (Cosmology)). Nói ngắn gọn, thiên văn học đi theo hướng của vật lý và toán học, với các con số thực nghiệm chi tiết và nghiên cứu sâu vào bản chất của các đối tượng thay vì chỉ quan sát hình chiếu của các thiên thể trên thiên cầu.

Cơ sở: Chiêm tinh học dùng cơ sở là các phán đoán kết hợp với quá trình tích lũy kinh nghiệm sau hàng nghìn năm, các cơ sở của lĩnh vực này không mang tính cố định, chắc chắn mà có thể thay đổi, về cơ bản chiêm tinh của phương Tây và tử vi của phương Đông có cùng cách lập luận này, chỉ khác nhau về nội dung chi tiết và cách lí giải. Còn thiên văn học dùng cơ sở là các quan sát thực tế kết hợp với các mô hình toán học. Có thể thấy một điều, các phán quyết của chiêm tinh có thể đúng trong một số trường hợp chứ không bao giờ là đúng trong mọi trường hợp, còn các lý thuyết của thiên văn, vật lý thì luôn đúng trong mọi trường hợp trong những phạm vi nhất định, chúng chỉ bị thay đổi khi có các thực nghiệm chi tiết hơn ở các qui mô lớn hơn hoặc nhỏ hơn chỉ ra được điểm chưa hoàn chỉnh của lý thuyết ban đầu.

Trong quan điểm hiện đại, Thiên văn học được coi là một môn khoa học với hệ thống cơ sở chắc chắn, nhiều lý thuyết và mô hình được kiểm chứng không ngừng bằng thực nghiệm. Còn Chiêm tinh học không phải một khoa học, mà chỉ là một phần của văn hóa và tín ngưỡng.
Tất nhiên, một hệ thống chỉ cho ra kết quả đúng trong một số trường hợp không có nghĩa là chúng ta có quyền nói rằng nó sai. Và cũng tất nhiên, mỗi người đều có thể lựa chọn cho mình một hướng suy nghĩ độc lập, tin tưởng vào chiêm tinh hay tử vi không có gì là sai. Nhưng sau cùng, cần có sự phân biệt rõ ràng giữa hai lĩnh vực hoàn toàn khác nhau này.

Về phía tôi, tác giả của bài viết này, xin được chia sẻ một câu với độc giả: tôi chưa bao giờ đi xem tử vi hay chiêm tinh, và chẳng bao giờ tôi quan tâm xem tôi tương ứng với ngôi sao chiếu mệnh nào cả.. Phần vì không tin, phần vì nếu số phận con người là có thể biết trước thì cuộc sống của chúng ta sẽ chẳng còn chút ý nghĩa nào.

Danh sách 88 chòm sao của thiên văn hiện đại ngàynay gôm các chòm sao cổ theo cách đặt tên của các nhàthieen văn Hi Lạp cũng như các chòm sao sau này do người phương Tây xác lập và đặt tên. Tuy nhiên ngoài số này ra còn các chòm sao khác từ lâu đã bị loại khỏi danh sách chính thức, chúng ta hãy thử tìm hiểu đôi chút về chúng.

Hãy lưu ý rằng các chòm sao chỉ là khái niệm qui ước do con người tự đặt ra khi nối một số ngôi sao gần nhau trên bầu trời lại. Do đó khi nói rằng một chòm sao ào đó trước đây nay đã không còn không có nghĩa nó (hay các sao của nó) biến mất mà chỉ có nghĩa là qui ước đó đã không còn được sử dụng chính thức, các sao của chòm sao được tính vào thành mộ bộ phận của một (hay một vài) chòm sao khác lân cận. Ngoài các chòm sao nêu dưới đây, vẫn còn khá nhiều các chòm sao khác do các nhà thiên văn học chủ yếu vào khoảng thế kỉ 17 đến thế kỉ 19 xác lập và đặt tên dựa trên các quan sát của họ. Một số trong đó thậm chí xuất hiện trong một số bản đồ sao được mô tả trong các thời kì đó, nhưng ở đây xin bỏ qua không nhắc tới tất cả các chòm sao chưa từng được thừa nhận chính thức hay ít ra được chấp nhận rộng rãi trong cộng đồng thiên văn cùng thời. Dưới đây là các chòm sao được các nhà thiên văn phương Tây trước đây đặt tên, nay đã không còn được thừa nhận trong danh mục các chòm sao của thiên văn học hiện đại.

1. Antinous (Chàng thanh niên)
Chòm sao này được đặt tên vào năm 132 sau Công nguyên (CN), chỉ chàng thanh niên Ganimede được thần Zeus yêu mến nên đã sai con đại bàng Aquila đến bắt mang lên đỉnh Olympus hưởng cuộc sống bất tử và làm người bưng rượu cho các vị thần. Truyền thuyết về chòm sao này trùng với chòm sao Aquarius (cũng chỉ Ganimede cầm chiếc bình rót rượu), sau này qui ước về chòm sao này được xóa bỏ và các ngôi sao của nó được nhập vào thành một phần của chòm sao Aquila.

2. Apis (Con ong)
Nằm trên bán thiên cầu nam, ngay phía dưới chòm sao Crux (chữ thập phương Nam), chòm sao này được đặt tên bởi Johann Bayer vào năm 1603. Đến năm 1752 nó được nhà thiên văn người Pháp Nicolas Louis de La Caille xác lập lại và đặt lại tên là Musca Australis (nghĩa là con ruồi phương Nam), sau này nó được gọi tắt là Musca. Chòm sao Musca thì ngày nay vẫn còn trong danh sách 88 chòm sao hiện đại, nhưng có một chòm sao khác cũng được biết tới với cái tên Apis, được gọi là Musca Borealis (Ruồi phương Bắc), nó nằm ngay phía trên của chòm sao Aries, ngàynay chúng ta không còn thừa nhận chòm sao này nữa.

3. Argo Navis (Tàu Argo)
Đây là chòm sao rất lớn trên bầu trời phương Nam, nó được đặt theo tên con tàu Argo chở dũng sĩ Jason và những người Argonaut đi tìm bộ lông cừu vàng. Sau này do chòm sao quá lớn, các nhà thiên văn đã quyết định chia nhỏ nó ra thành 3 chòm sao nhỏ là Carina (sống tàu), Puppis (đuôi tàu) và Vela (Cánh buồm). Ngoài ra còn một chòm sao nhỏ nữa là Malus (cột buồm) nhưng đây cũng là một chòm sao ngày nay không còn tồn tại trong thiên văn hiện đại.

4. Cerberus (Chó ngao 3 đầu)
Một trong số 12 kì công của người anh hùng Hercules trong thần thoại Hy Lạp là bắt sống có ngao 3 đầu Cerberus, con quái vật giữ cửa vào thế giới âm phủ của thần Hades. Chòm sao này được đặt tên bởi nhà thiên văn Johannes Hevelius (đôi khi nó lại được hiểu là rắn 3 đầu). Ngày nay các ngôi sao của nó được tính là một phần của chòm sao Hercules.

5. Custos Messium (Người thu hoạch)
Chòm sao gồm một số sao mờ nằm ở khu vực giữa các chòm sao Camelopardalis, Cassiopeia và Cepheus. Nó được đặt tên năm 1775 bởi nhà thiên văn người Pháp Joseph Jerome le Francais de La Lande. ý nghĩa của nó là chỉ một người nông dân đăng thu hoạch vụ mùa của mình. Tuy nhiên chòm sao này chỉ tồn tại trong một khoảng thời gian rất ngắn trước khi bị loại khỏi danh sách ngày nay.

6. Frederici Honores (Vinh quang của Frederici)
Chòm sao được xác lập bởi nhà thiên văn người Đức Johann Ehlert Bode vào khoảng năm 1787-1790 để tôn vinh hoàng đế Frederick II (còn gọi là Frederick the Great (Frederick vĩ đại)) của nước Phổ sau khi ông này mất vào năm 1786. Chòm sao này gồm các ngôi sao nằm trong khoảng giữa các chòm sao Lacerta, Cassiopeia và Andromeda, nó còn được biết đến với những tên khác như Friedrich's Ehre, Gloria Frederica hay Gloria Frederici. Chòm sao này nay không còn được thừa nhận, các sao của nó hiện nay thuộc hai chòm sao Andromeda và Cassiopeia.

(Frederici Honores nằm cạnh Andromeda)

7. Malus (Cột buồm)
Một chòm sao cổ từng là một phần của chòm sao lớn Argo Navis. Chòm sao này gồm các ngôi sao mờ, được coi là cột buồm của con tàu. Ngàynay, chòm sao này không còn tồn tại và các sao của nó được coi là các sao của chòm sao Pyxis (La bàn) do Nicolas Louis de La Caille đặt tên vào khoảng năm 1750 - 1754.

8. Musca Borealis (Con ruồi phương Bắc)
Chòm sao nằm ngay bên trên chòm sao Aries (như đã nhắc tới khi nói về chòm sao Apis). Chòm sao này được đặt tên vào khoảng thế kỉ 17, tuy nhiên nguồn gốc thực sự của nó thì không được biết đến. Chòm sao này còn đôi khi được biết tới với cái tên Apis (khác với chòm sao Apis bên trên) hay Vespa. Hiện nay các sao của chòm sao này đều thuộc chòm sao Aries.

9. Noctua (Con cú)
Noctua nằm ở phía đuôi của con mãng xà Hydra. Đây là một chòm sao mà tới nay vẫn chưa biết rõ nguồn gốc thật của nó. Nó xuất hiện lần đầu trong bản đồ bầu trời của nhà thiên văn người Mỹ Elijah Burritt và được nhắc tới trong tác phẩm sau này của John Flamsteed. Dù sao cho tới nay chòm sao này cũng đã không còn được thừa nhận.

10. Psalterium Georgii (Cây đàn Harp của George)
Chòm sao được xác lập vào năm 1781 bởi nhà thiên văn người Áo Abbe Maximillian Hell để tôn vinh vua George II của nước Anh. Chòm sao này gồm một số ngôi sao của chòm Eridanus nằm ở phía gần với chòm sao Cetus. Ngày nay nó không còn được thừa nhận và các ngôi sao được trả lại về cho Eridanus.

11. Quadrans Muralis (Thước phần tư)
Chòm sao được đặt theo tên một dụng cụ thiên văn gọi là cái thước đo góc phần tư, được Joseph Jerome le Francais de La Lande sử dụng để quan sát. Ông đã đặt tên chòm sao theo tên của dụng cụ này. Chòm sao này nằm phía Bắc của chòm sao Bootes. Ngàynay tuy không còn tồn tại và các sao đã được trả về Bootes nhưng chúng ta vẫn thường nghe nhắc tới tên chòm sao này khi nói về trận mưa sao băng Quadrantids tháng 1 hàng năm. Trận mưa sao băng có phần trung tâm là phía Bắc chòm sao Bootes, được gọi là Quadrantids là lấy theo tên của chòm sao Quadrans Mutalis này.

12. Tarandus vel Rangifer (Tuần lộc)
Chòm sao nhỏ và mờ được xác lập bởi nhà thiên văn người Pháp Pierre Charles Le Monnier, nó còn có 1 tên khác là Renne. Chòm sao nhỏ này nằm ngay cạnh chòm sao cũ Custos Messium, giữa Cepheus và Camelopardalis. Ngày nay nó không còn được công nhận trong các bản đồ sao hiện đại.

Đặng Vũ Tuấn Sơn

Danh sách chính thức của thiên văn học hiện đại hiện nay gồm 88 chòm sao. Khác với trước kia, 88 chòm sao này không đơn giản chỉ là đường nối giữa các ngôi sao mà tương ứng với 88 vùng trời có diện tích xác định trên thiên cầu, mỗi vùng trời chứa một chòm sao tương ứng. Tên các chòm sao được thống nhất dung trên toàn thế giới là tên bằng tiếng Latin.

Dưới đây là danh sách 88 chòm sao của thiên văn học hiện đại, bên cạnh tên nguyên bản Latin là tên thường gọi thông dụng ở Việt Nam (Hán - Việt) và tên tiếng Việt với ý nghĩa chính xác (do nhiều tên Hán-Việt thông dụng phản ánh không đúng ý nghĩa ban đầu của chòm sao). Độc giả đọc thêm bài viết sau về cách sử dụng tên các chòm sao để tránh các nhầm lẫn đáng tiếng: "Vài điều về cách sử dụng ngôn từ trong thiên văn học"

(Click trực tiếp lên tên Latin của mỗi chòm sao để xem hình ảnh và thông tin chi tiết về nguồn gốc chòm sao)

	Tên Latin	Viết tắt	Tên thường gọi	Tên/Ý nghĩa chính xác
1	Andromeda	And	Tiên nữ	(công chúa) Andromeda
2	Antlia	Ant	Máy bơm	Máy bơm
3	Apus	Aps	Chim trời	Chim trời
4	Aquarius	Aqr	Bảo bình	Người cầm bình
5	Aquila	Aql	Thiên ưng	Đại bang
6	Ara	Ara	Đàn tế	Đàn tế
7	Aries	Ari	Bạch Dương	Con cừu
8	Auriga	Aur	Ngự Phu	Người đánh xe
9	Boötes	Boo	Mục Phu	Thợ săn gấu
10	Caelum	Cae	Điêu cụ	Dao khắc/cái đục
11	Camelopardalis	Cam	Lộc báo	Hươu cao cổ
12	Cancer	Cnc	Cự giải	Con Cua
13	Canes Venatici	CVn	Lạp Khuyển	Chó săn
14	Canis Major	CMa	Đại Khuyển	Chó lớn
15	Canis Minor	CMi	Tiểu Khuyển	Chó nhỏ
16	Capricornus	Cap	Ma Kết	Dê biển
17	Carina	Car	Sống thuyền	Sống thuyền
18	Cassiopeia	Cas	Tiên Hậu	(hoàng hậu) Cassiopée
19	Centaurus	Cen	Bán Nhân Mã	Nhân Mã
20	Cepheus	Cep	Tiên Vương	(vua) Cephée
21	Cetus	Cet	Kình Ngư	Cá voi/quái vật Cetus
22	Chamaeleon	Cha	Tắc Kè	Tắc kè
23	Circinus	Cir	Viên Qui	Com-pa
24	Columba	Col	Thiên Cáp	Bồ câu
25	Coma Berenices	Com	Tóc Tiên	Mái tóc (của Berenices)
26	Corona Australis	CrA	Nam Miện	Vương miện phương Nam
27	Corona Borealis	CrB	Bắc Miện	Vương miện phương Bắc
28	Corvus	Crv	Điểu Nha	Con quạ
29	Crater	Crt	Cự Tước	Ly rượu
30	Crux	Cru	Nam Thập Tự	Chữ thập phương Nam
31	Cygnus	Cyg	Thiên Nga	Thiên nga
32	Delphinus	Del	Cá Heo	Cá heo
33	Dorado	Dor	Cá Vàng	Cá vàng
34	Draco	Dra	Thiên Long	Con rồng
35	Equuleus	Equ	Ngựa Con	Ngựa con
36	Eridanus	Eri	Sông Cái	Sông Eridanes
37	Fornax	For	Lò Luyện	Lò luyện
38	Gemini	Gem	Song Tử	Cặp song sinh
39	Grus	Gru	Thiên Hạc	Chim sếu
40	Hercules	Her	Vũ Tiên	(dũng sĩ) Hercules
41	Horologium	Hor	Đồng hồ	Đồng hồ quả lắc
42	Hydra	Hya	Trường Xà	(rắn nhiều đầu) Hydra
43	Hydrus	Hyi	Thủy Xà	Rắn nước
44	Indus	Ind	Anh-điêng	Người Anh-điêng (Da đỏ)
45	Lacerta	Lac	Thằn Lằn	Thằn lằn
46	Leo	Leo	Sư Tử	Sư tử
47	Leo Minor	LMi	Sư Tử nhỏ	Sư tử nhỏ
48	Lepus	Lep	Con Thỏ	Con thỏ
49	Libra	Lib	Thiên Bình	Cái cân
50	Lupus	Lup	Chó Sói	Chó sói
51	Lynx	Lyn	Linh Miêu	Mèo rừng
52	Lyra	Lyr	Thiên Cầm	Đàn Lyr
53	Mensa	Men	Sơn Ấn	Núi Mặt Bàn
54	Microscopium	Mic	Kính Hiển Vi	Kính hiển vi
55	Monoceros	Mon	Kì Lân	Ngựa một sừng
56	Musca	Mus	Con Ruồi	Con ruồi
57	Norma	Nor	Thước Thợ	Thước đo
58	Octans	Oct	Kính bát phân	Kính bát phân
59	Ophiuchus	Oph	Xà Phu	Người giữ rắn
60	Orion	Ori	Lạp Hộ	(thợ săn) Orion
61	Pavo	Pav	Khổng Tước	Con công
62	Pegasus	Peg	Phi Mã	(ngựa bay) Pegase
63	Perseus	Per	Anh Tiên	(dũng sĩ) Persée
64	Phoenix	Phe	Phượng Hoàng	Phượng Hoàng
65	Pictor	Pie	Giá Vẽ	Giá vẽ
66	Pisces	Pse	Song Ngư	Hai con cá
67	Piscis Austrinus	PsA	Nam Ngư	Cá Phương Nam
68	Puppis	Pup	Đuôi thuyền	Đuôi thuyền
69	Pyxis	Pyx	La Bàn	La bàn
70	Reticulum	Ret	Mắt lưới	Kính chia vạch
71	Sagitta	Sge	Thiên Tiễn	Mũi tên
72	Sagittarius	Sgr	Nhân Mã	Cung Thủ
73	Scorpius	Sco	Bọ Cạp	Bọ Cạp
74	Sculptor	Scl	Ngọc Phu	Nhà điêu khắc
75	Scutum	Sct	Lá Chắn	Lá chắn
76	Serpens	Ser	Cự Xà	Con rắn
77	Sextans	Sex	Kính lục phân	Kính lục phân
78	Taurus	Tau	Kim Ngưu	Con bò
79	Telescopium	Tel	Kính thiên văn	Kính thiên văn
80	Triangulum	Tri	Tam Giác	Tam giác
81	Triangulum Australe	TrA	Nam Tam giác	Tam giác phương Nam
82	Tucana	Tuc	Mỏ chim	Chim mỏ lớn (Tucan)
83	Ursa Major	UMa	Đại Hùng	Gấu lớn
84	Ursa Minor	UMi	Tiểu Hùng	Gấu nhỏ
85	Vela	Vel	Thuyền Phàm	Cánh buồm
86	Virgo	Vir	Thất Nữ	Trinh nữ
87	Volans	Vol	Cá Chuồn	Cá chuồn
88	Vulpecula	Vul	Cáo con	Con cáo

Chú ý:

1- Nhiều chòm sao có nhiều tên gọi khác nhau, do giới hạn của bảng ngắn này tôi chỉ có thể nêu ra tên thường gọi phổ biến nhất.

2- Một số tên trong mục Tên/ý nghĩa chính xác có dấu ngoặc đơn, chẳng hạn như chòm sao Orion được chú thích là "(thợ săn) Orion" có nghĩa là tên chòm sao vốn là tên riêng của nhân vật trong thần thoại (do đó không thể dịch), còn từ trong ngoặc chỉ mang mục đích mô tả.

3- Độc giả nên chủ động đối chiếu tên thường gọi và ý nghĩa chính xác của các chòm sao trong bảng. Trong trường hợp ý nghĩa gần tương đương nhau thì tên thường gọi vẫn có thể sử dụng bình thường, còn với những ý nghĩa quá khác nhau chẳng hạn như chòm sao Sagittarius vốn có nghĩa là Cung Thủ, thường bị gọi sai là Nhân Mã, đây là cách gọi sai do các dịch giả trước đây chỉ nhìn vào hình dạng chòm sao, vì thế ngày nay không thể tiếp tục sử dụng, mà phải gọi là Cung Thủ

4- Chòm sao Scorpius nhiều tài liệu do tác giả thiếu kiến thức căn bản thường gọi là Thần Nông, trong khi Thần Nông là 1 chòm sao của người Việt cổ không được khoa học thừa nhận và rất khác so với Scorpius, nên tôi không tính Thần Nông là một "tên thường gọi" trong bảng trên

5- Chòm sao Monoceros theo tiếng Anh là Unicorn. Nhiều từ điển dân dụng của Việt Nam đã dịch từ này là "kì lân", đây cũng là cách dịch sai vì Unicorn là con ngựa có một sừng không giống chút nào với con Kì lân theo quan niệm phương Đông, do đó trong bảng trên ở phần tên chính xác tôi đặt tên nó là "Ngựa một sừng".

Đặng Vũ Tuấn Sơn