SP Dương Nhi thúi

V.I.LÊNIN PHÁT TRIỂN PHƯƠNG PHÁP ĐI TỪ TRỪU TƯỢNG ĐẾN CỤ THỂ

NGUYỄN ANH TUẤN (*) Phát triển lý luận một cách sáng tạo luôn được V.I.Lênin coi là một trong những nhiệm vụ hàng đầu. Dù bận với rất nhiều công việc thực tiễn – lãnh đạo công cuộc xây dựng chế độ xã hội mới ở nước Nga sau Cách mạng tháng Mười, ông vẫn dành sự quan tâm thoả đáng cho việc luận chứng về phương diện lôgíc chương trình lý luận của chế độ xã hội mới. Buộc phải hiểu một cách cụ thể về xã hội tương lai để biến chương trình lý luận này thành hiện thực, trong lúc mới chỉ có mầm mống của chủ nghĩa cộng sản, V.I.Lênin đã nghiên cứu chủ nghĩa cộng sản không phải từ việc vạch ra xuất phát điểm ở hiện thực cùng cấp với nó, mà ở hiện thực mới chỉ bắt đầu xuất hiện những mầm mống yếu ớt của tương lai. Chính cách tiếp cận này đã giúp ông phát hiện ra điểm khởi đầu lý luận và thực tiễn cộng sản chủ nghĩa và qua đó, đã phát triển phương pháp đi từ trừu tượng đến cụ thể mà Hêghen và C.Mác đã xây dựng. Trong bài viết này, tác giả đã làm rõ cống hiến lý luận đó của V.I.Lênin. Vấn đề xác định khởi điểm của phương pháp đi từ trừu tượng đến cụ thể trên bình diện lý thuyết đối với các hệ thống đã hình thành và đang trong quá trình sinh thành là hết sức quan trọng. Với suy nghĩ đó, trong bài viết này, trên cơ sở phân tích những chỉ dẫn của V.I.Lênin về cách thức xây dựng xã hội mới ở nước Nga sau Cách mạng tháng Mười, chúng tôi cố gắng luận chứng cho tính hiệu quả cao của việc lựa chọn đúng khởi điểm nghiên cứu theo phương pháp đi từ trừu tượng đến cụ thể đối với việc xây dựng mô hình lý thuyết của một hệ thống đang hình thành và đối với hoạt động thực tiễn của chủ thể tự giác.  Chúng ta đều biết, chỉ với một thời gian ngắn sau Cách mạng tháng Mười, V.I.Lênin không thể chuyên tâm vào việc nghiên cứu lôgíc học. Nhưng, cuộc Cách mạng này và sự bắt đầu hình thành hiện thực xã hội mới đã đặt ra trước ông nhiệm vụ phải giải quyết nhiều vấn đề khoa học hoàn toàn mới, trong đó có cả những vấn đề thuộc về lôgíc học. Cái mới chỉ vừa nảy sinh, cái cũ còn ngự trị khắp nơi, và theo cách nói của V.I.Lênin, hiện thực xã hội còn “mờ ảo”, “chưa rõ ràng”, “đa chiều kích”, “lá mặt lá trái”… Trong bối cảnh đó, dù phải cố gắng suy ngẫm lý luận về những nhiệm vụ cụ thể đang đặt ra trước xã hội Xô viết, V.I.Lênin vẫn quan tâm nhiều đến việc luận chứng về phương diện lôgíc cho chương trình lý luận của chế độ xã hội mới. Và, tiến trình giải quyết những nhiệm vụ thuần tuý thực tiễn, V.I.Lênin đã vạch ra sự phụ thuộc trực tiếp của nó vào việc giải quyết những nhiệm vụ lý luận. Có thể thấy chỉ dẫn của ông về sự phụ thuộc của thực tiễn vào lý luận ở luận điểm sau đây: “Chính trong việc chấp hành những nhiệm vụ sơ đẳng đó mà chúng ta thường hay gặp những trở ngại. Xét về phương diện lịch sử, thì điều đó không có gì đáng lo ngại cả, vì trong việc xây dựng những hình thức mới, đến nay chưa từng biết, cần phải dành một thời gian nhất định để vạch kế hoạch tổ chức chung, kế hoạch này sẽ phát triển trong quá trình công tác”(1).  Sự phát triển xã hội loài người ở các giai đoạn trước xã hội chủ nghĩa được đặc trưng bởi sự hiện hữu của cái chung trong chính hiện thực, nhưng đối với sự nghiệp xây dựng xã hội chủ nghĩa - cộng sản chủ nghĩa thì cái chung đó mới chỉ có dưới dạng kế hoạch, cương lĩnh, viễn cảnh xa xôi do sự nghiệp sáng tạo tương lai mang lại. Hiện thực xã hội từ chỗ phát triển tự phát bắt đầu trở thành sự hiện thực hoá của chương trình lý luận. Vì thế, nếu đối với C.Mác, việc suy ngẫm về hiện thực xã hội, về cơ bản, là sự suy ngẫm về cái đã hiện diện, thì nhiệm vụ của V.I.Lênin phức tạp hơn. Cần phải hiểu, việc diễn đạt được dưới dạng khái niệm một tương lai còn xa là để giải quyết những nhiệm vụ thực tiễn gần gũi, sơ đẳng. Chương trình lý luận xây đắp tương lai xuất hiện không đơn giản từ mong muốn của con người. Nó cần phải là sự triển khai, “xoay vần” những yếu tố đặc thù nào đó của hiện thực xã hội đang có. Do vậy, chúng ta có thể diễn đạt cách tiếp cận như thế của V.I.Lênin với việc xác định xuất phát điểm của lý thuyết bằng chính những lời mà ông đã viết ra trước đó trong Bút ký triết học: “Phải rút ra những phạm trù (mà không phải lấy ra một cách độc đoán hay máy móc)…, xuất phát từ những cái cơ bản đơn giản nhất… (không lấy những cái khác) – ở đây, trong những phạm trù đó “toàn bộ sự phát triển là nằm trong mầm mống đó”(2).    Như vậy, có thể nói, sự khác biệt lôgíc giữa chương trình lý luận nhằm sáng tạo ra chủ nghĩa cộng sản với các lý luận khác, trước hết là ở chỗ, nó không là và không thể là sự khái quát giản đơn các dữ kiện. Nói chung, nó không thể là sự tổng kết khái quát. Nó là sự rút ra một cách lý luận từ những “viên gạch”, “chất liệu”, cơ sở, tế bào, yếu tố, mầm mống, bào thai đã được xác định nghiêm ngặt, được phân tách rạch ròi nào đó của cái mới. Cả Hêghen lẫn C.Mác đều hiểu sự tồn tại của cái thấp trên cơ sở của cái cao như sau: “Giải phẫu học về con người là cái chìa khoá cho giải phẫu học về con khỉ. Ngược lại, người ta chỉ có thể hiểu được những dấu hiệu báo trước cái cao hơn trong các loại động vật cấp thấp khi người ta biết được bản thân cái cao hơn đó”(3). Còn V.I.Lênin thì buộc phải đi theo đường khác. Ông cần phải hiểu một cách cụ thể về xã hội tương lai, trong lúc mới chỉ có “cái thấp”, mới chỉ có những mầm mống của chủ nghĩa cộng sản để sau đó, biến chương trình lý luận này thành hiện thực. Trong Tư bản, C.Mác đã khẳng định: “Nghiên cứu một cơ thể đã phát triển thì dễ hơn là nghiên cứu một tế bào của cơ thể đó”(4). Còn V.I.Lênin thì buộc phải bắt đầu nghiên cứu chủ nghĩa cộng sản không phải từ việc vạch ra xuất phát điểm, “cái tế bào” từ hiện thực cùng cấp với nó, mà từ hiện thực mới chỉ bắt đầu sinh ra những mầm mống hết sức yếu ớt của tương lai. Điều đó đã buộc V.I.Lênin phải đi con đường phức tạp hơn nhiều, nhưng là duy nhất có thể có về mặt lôgíc trong những điều kiện mới. Đi theo con đường này, V.I.Lênin đã phát hiện ra trong “ngày thứ bảy cộng sản”cái cơ sở, bước khởi đầu, điểm xuất phát của lý luận và thực tiễn cộng sản chủ nghĩa. Sự phân tích về “ngày thứ bảy cộng sản” đã cho phép V.I.Lênin phân biệt được chủ nghĩa cộng sản với chủ nghĩa xã hội một cách sâu sắc và đầy đủ hơn. Nếu như ở Đại hội VII (3 - 1918) của Đảng Bônsêvích Nga, V.I.Lênin còn cho là không thể nêu ra một cách khá đầy đủ những đặc trưng của chủ nghĩa cộng sản bởi khi đó, còn chưa có “chất liệu” mà từ đó, “hình thành lên chủ nghĩa cộng sản”(5), thì tại Hội nghị Đảng lần thứ VIII (12 - 1919), ông  đã nêu được đặc trưng đó. Điều hết sức quan trọng là, V.I.Lênin đã “rút thẳng” đặc trưng đó từ sự phân tích về “ngày thứ bảy cộng sản”(6).  V.I.Lênin đã gắn “ngày thứ bảy cộng sản” với xã hội cộng sản phát triển, “rút ra” xã hội đó từ “ngày thứ bảy cộng sản”. Không chỉ thế, ông còn nhìn thấy ý nghĩa vĩ đại nhất của những “ngày thứ bảy cộng sản” đó là ở chỗ, chúng là sự nghiệp của lý trí và khát vọng của chính công nhân, là sự sáng tạo tự giác của họ. Thế giới mới đang xuất hiện với những quy luật phát triển đặc thù khi cuộc sống trở thành sản phẩm sáng tạo có ý thức của trí tuệ và của cánh tay con người được phản ánh trong chúng. Có thể nêu đặc trưng, mô tả quá trình “rút ra” đó một cách đơn giản nhất bằng các khái niệm của lý thuyết về phương pháp đi từ trừu tượng đến cụ thể. Theo nghĩa đó, điều đáng chú ý là việc V.I.Lênin chuyển từ việc sử dụng các thuật ngữ “cơ sở”, “vật liệu”, “viên gạch”, “phần tử” để diễn đạt xuất phát điểm của cách hiểu cụ thể về xã hội cộng sản sang sử dụng các thuật ngữ “khởi đầu”, “mầm mống”, “sáng kiến”, “phôi thai”, “bước đầu tiên”. Vậy, vấn đề ở đây là gì? Chủ nghĩa cộng sản đang còn là cái phải xây dựng trước mắt, cả về mặt lý luận lẫn thực tiễn. Với tư cách nhà khoa học thực thụ, V.I.Lênin không thể lấy “ngày thứ bảy cộng sản” làm phần tử, cơ sở, tế bào của các hình thái cộng sản chủ nghĩa phát triển để gán ép cho hiện thực xã hội. Giả định, “ngày thứ bảy cộng sản” trở thành yếu tố của chủ nghĩa cộng sản phát triển đã là sự trừu tượng “quá mức”, là cái giáp ranh với ảo tưởng trống rỗng. V.I.Lênin không thể đưa ra một giả định như vậy. Do vậy, khi đó, một cách tất yếu, ông phải ghi nhận chỉ một thời đoạn trong sự mô tả lôgíc về “ngày thứ bảy cộng sản” - đó chính là thời đoạn khởi đầu, là xuất phát điểm. Chúng ta hãy so sánh cơ sở (khởi điểm) của phương pháp đi từ trừu tượng đến cụ thể mà ở Hêghen là tồn tại, ở C.Mác là hàng hoá và ở V.I.Lênin là “ngày thứ bảy cộng sản”. Trước hết, chúng ta thấy ở đây đã có sự thay đổi về đối tượng nghiên cứu. Khởi điểm ở Hêghen – tồn tại trống rỗng – là sản phẩm của tinh thần tư biện, của hoạt động lý luận thuần tuý và được thực hiện không phải bởi con người như là chủ thể, mà là thông qua con người, bằng con người như là công cụ của tinh thần. Và, Hêghen đã ghi lại dưới dạng bị tha hoá tính chất sáng tạo của hoạt động tinh thần ở con người. Khởi điểm ở C.Mác – hàng hoá – cũng là sản phẩm của hoạt động con người, được con người biến thành cái không còn phụ thuộc vào mình, thù địch với mình và trở lại nô dịch chính mình. Đó cũng là sản phẩm tự tha hoá của con người. Còn với “ngày thứ bảy cộng sản”, V.I.Lênin đã ghi lại khởi điểm này như là sự vượt bỏ mọi loại hình tha hoá. Đó là một thời đoạn của hoạt động sáng tạo toàn diện ở con người. Đặc thù, bản chất của hoạt động xã hội mới về chất đều “tập trung” trong nó. Lần đầu tiên trong lịch sử, hoạt động xã hội trở thành sáng tạo, thành sự tạo lập tương lai một cách tự giác, là “sự triển khai” có ý thức, là mầm mống của tương lai trong hiện tại. Trong xã hội tiền cộng sản chủ nghĩa, với tính thiếu sáng tạo trong sự phát triển xã hội của con người thì mục đích, tương lai trùng với quá khứ; còn kết quả thì đã được cho từ trước và coi như là mục đích. Với tính chất sáng tạo trong tiến bộ xã hội của con người thì thực tiễn là sự hiện thực hoá chương trình lý luận. Viễn cảnh không còn là sự di chuyển giản đơn quá khứ và hiện tại vào tương lai. Nói cách khác, sự sáng tạo không thể được thực hiện như là chức năng của các kết quả hoạt động quá khứ.    Như vậy, có thể nói, khởi điểm ở V.I.Lênin khác về chất so với ở Hêghen, cũng giống như tự hoạt động, tự khai triển, tự khẳng định khác với tự tha hoá. Chỉ có việc cả hai khởi điểm này đều là kết quả của hoạt động sáng tạo là điểm chung của chúng. “Ngày thứ bảy cộng sản” với tư cách sự kiện hoạt động được ý thức cũng khác về chất với hàng hoá vốn là kết quả tự phát của sự phát triển xã hội của con người. Điểm chung của cả hai ở đây là, chúng đều là những sự kiện thực của hiện thực xã hội, những sự kiện của hoạt động kinh tế thực tiễn của con người. Nhưng, nếu đối với hàng hoá, tính chất kinh tế là hình thái tồn tại tất yếu của nó, thì đối với “ngày thứ bảy cộng sản” - đó có vẻ là ngẫu nhiên hơn là tất yếu, hơn là quy luật. Theo đó, có thể nói, điểm khởi đầu ở V.I.Lênin, trên một bình diện nào đó, là tổng hợp các điểm khởi đầu ở Hêghen và ở C.Mác. Về mặt nội dung, có thể ghi nhận hai điểm đặc trưng của “ngày thứ bảy cộng sản” là: 1) tính chỉnh thể của con người, sự thủ tiêu do họ thực hiện tính tự phân tán thông qua sản xuất vật chất, và 2) tính trực tiếp của mối liên hệ giữa con người và xã hội, tính đồng nhất của các quá trình phát triển của chúng. Phương pháp đi từ trừu tượng đến cụ thể ở Hêghen và ở C.Mác được ứng dụng với những thời đoạn “khách quan” của sự phát triển con người mà con người đặt giữa mình với bản tính xã hội của mình, khoác thêm cho chúng những phẩm chất chủ quan, đặt chúng đối lập với mình và thậm chí, còn bắt mình phải phục tùng chúng. Ở Hêghen - đó là quá trình phát triển xã hội của văn hóa, của hoạt động tinh thần, của sản xuất tinh thần. Ở C.Mác - đó là quá trình phát triển các năng lực sản xuất của con người, là hoạt động sản xuất vật chất của họ. Còn trong “ngày thứ bảy cộng sản”, V.I.Lênin thấy ẩn sau tất cả những yếu tố trung gian là tính đồng nhất của con người với xã hội. Văn hóa vật chất và tinh thần con người đối với họ trở thành quá “trong suốt” đến độ họ nhìn thấy chính mình trong đó và thông qua đó, bắt đầu đánh đồng nó với mình, với quá trình tự phát triển, tự hoàn thiện của mình. Quá trình nắm bắt văn hóa vật chất và tinh thần đã vươn xa tới mức mà sự chú ý của con người đã không còn dừng lại ở thời đoạn trung giới như vốn có ở sự phát triển của nó, mà còn vượt tiếp. Tất cả các lĩnh vực hoạt động người ở V.I.Lênin đều được hiểu như là các hình thái tồn tại hiện hữu bên ngoài của con người. Theo C.Mác, xã hội đối kháng được đặc trưng bởi nguyên tắc phát triển mình bằng cách phát triển giới tự nhiên bên ngoài(7). Còn trong “ngày thứ bảy cộng sản”, theo V.I.Lênin, chính con người trở thành “đối tượng” cơ bản của họ. Bởi thế, sự thay đổi con người bởi chính con người đồng thời cũng là việc con người tự làm thay đổi bản tính xã hội và sản xuất - vật chất bên ngoài của mình. Trong khi làm thay đổi bản tính riêng của mình, con người như vậy cũng làm biến đổi cả tự nhiên nói chung. V.I.Lênin đã ghi nhận việc con người làm đồng nhất sự phát triển xã hội của mình với quá trình tự phát triển như sau: “Việc tổ chức những ngày thứ bảy cộng sản, do sáng kiến của chính anh em công nhân đặt ra, có một ý nghĩa thật hết sức to lớn về mặt ấy. Rõ ràng đó chỉ mới là một bước đầu, nhưng là một bước đầu có tầm quan trọng vô cùng to lớn. Đó là bước đầu của một cuộc cách mạng khó khăn hơn, căn bản hơn, triệt để hơn, quyết định hơn là việc lật đổ giai cấp tư sản, vì đó là một thắng lợi đối với bệnh thủ cựu của chúng ta, đối với tình trạng lơi lỏng của chúng ta, đối với bệnh ích kỷ tiểu tư sản của chúng ta, đối với những tập quán mà chủ nghĩa tư bản tệ hại đã để lại cho công nhân và nông dân. Khi nào thắng lợiấy được củng cố, thì lúc đó, và chỉ lúc đó, mới tạo ra được kỷ luật xã hội mới, kỷ luật xã hội chủ nghĩa; lúc đó, và chỉ có lúc đó, chủ nghĩa tư bản mới không thể ngóc đầu dậy được, và chủ nghĩa cộng sản mới thật sự là vô địch”(8).      Như vậy, theo V.I.Lênin, “ngày thứ bảy cộng sản” - đó là khởi đầu của hoạt động đại chúng sáng tạo xã hội, khi chính quần chúng nhân dân sáng tạo ra lịch sử. Thành tố cơ bản của sự sáng tạo là việc nó dựa trên cơ sở của sự tạo lập bởi chủ thể sáng tạo ra chính mình. Sáng tạo là sự tạo lập cái mới về chất và vì thế, mỗi hành vi sáng tạo, ở một nghĩa nào đó, là đi ngược lại cái hiện tồn. Với quan niệm này, ông đã đặc biệt nhấn mạnh “tính cá biệt”, “tính yếu ớt”, “tính hiếm hoi” của “ngày thứ bảy cộng sản” so với hiện thực xã hội mà khi đó, đang tồn tại tràn lan khắp hang cùng ngõ hẻm. Với ông, “ngày thứ bảy cộng sản” là “những mầm chồi yếu ớt” và chúng vẫn còn “yếu vô cùng, là “hiện tượng vô cùng nhỏ bé”, là “những mầm mống hãy còn rất non yếu”, là “một cái gì đó hoàn toàn mới… đi ngược hẳn lại với tất cả các quy tắc cũ tư bản chủ nghĩa, một cái gì cao hơn xã hội xã hội chủ nghĩa đang chiến thắng chủ nghĩa tư bản”(9). Khi ghi nhận những đặc thù của “ngày thứ bảy cộng sản” và làm cho chúng trở thành xuất phát điểm của việc xây dựng chương trình lý luận tạo lập chủ nghĩa cộng sản, về thực chất, V.I.Lênin đã nêu ra tiêu chuẩn hoàn toàn mới cho việc lựa chọn chất liệu nghiên cứu. Đối với Hêghen và C.Mác, tiêu chuẩn như thế là tính quảng đại, tính điển hình, tính thông thường, “sự tĩnh tại” của hiện tượng xã hội này hay khác. Trong Bút ký triết học, V.I.Lênin vẫn còn xác định khởi điểm như là cái “đơn giản nhất, quen thuộc nhất, thông thường nhất”, “cơ bản nhất”, “chung nhất”, cái thường gặp đến hàng nghìn triệu lần”(10). Nhưng, sau này, tiêu chuẩn lựa chọn đối với ông lại là cái mới về chất, cái mang tính phôi thai, hiếm hoi, tính cá biệt và v.v.. C.Mác đặt cho mình nhiệm vụ không chỉ “giải thích”, mà còn “cải tạo” thế giới; mô tả thế giới cũ để biến đổi nó, giải thích thế giới ấy để xoá bỏ nó và dự định một chương trình xây dựng thế giới mới. Chương trình xây dựng thế giới mới được C.Mác rút ra một cách lôgíc từ sự phân tích cấu trúc của xã hội tư bản chủ nghĩa đương thời, còn việc xây dựng xã hội mới được ông coi như là mục đích, và đó là cái đã quyết định toàn bộ hoạt động lý luận của ông. Tính chất mới về chất của hoạt động xã hội cộng sản chủ nghĩa đã buộc V.I.Lênin mô tả không phải là cấu trúc sự phát triển xã hội của con người đương đại, mà là cấu trúc của xã hội mới đang được tạo ra; đồng thời buộc ông phải giải thích quá trình tạo lập tương lai xa và gần. Việc phát hiện ra “ngày thứ bảy cộng sản” như là phôi thai của chủ nghĩa cộng sản không chỉ là điểm khởi đầu của sự dịch chuyển mang tính phạm trù trong tư tưởng của V.I.Lênin. Trong Bàn về chế độ hợp tác xã, V.I.Lênin viết: “Chúng ta buộc phải thừa nhận là toàn bộ quan điểm của chúng ta về chủ nghĩa xã hội đã thay đổi về căn bản”(11). Thiết nghĩ, việc nghiên cứu sự thay đổi căn bản đó về các quan điểm triết học – xã hội của V.I.Lênin sẽ mang lại những khám phá khoa học mới.r * Tiến sĩ, Khoa Triết học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội. (1)  V.I.Lênin. Toàn tập, t. 37. Nxb Tiến bộ, Mátxcơva, 1977, tr. 490. (2)  V.I.Lênin. Sđd., t. 29, tr. 103. (3) C.Mác và Ph.Ăngghen. Toàn tập, t. 46, ph. 1. Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1998, tr. 71. (4) C.Mác và Ph.Ăngghen. Sđd., t. 23, tr. 16. (5) V.I.Lênin. Sđd.,  t. 36, tr. 83. (6) Xem: V.I.Lênin. Sđd.,  t. 40, tr. 38 – 44. (7) Xem: C. Mác và Ph. Ăngghen. Sđd.,  t. 23,  tr.  266. (8) V.I.Lênin. Sđd.,  t. 39, tr. 5-6. (9) V.I.Lênin. Sđd.,  t. 40, tr.  42. (10) V.I.Lênin. Sđd.,  t. 29, tr.  360, 380. (11) V.I.Lênin. Sđd.,  t. 45, tr.  428.

CHỦ ĐỀ

QUAN ĐIỂM CỦA CHỦ NGHĨA MÁC-LÊ NIN VỀ VẤN ĐỀ MÂU THUẪN

Giới thiệu chung.
Khi nói đến mâu thuẫn, tất cả sẽ nghĩ gì về nó. Theo cách hiểu thông thường và phổ biến ở nước Việt Nam ta thì mâu thuẫn là cái gì đó không hay, là xấu, là phủ nhận. Đó là ý nghĩ tiêu cực về mâu thuẫn. Thật ra trong mỗi sự vật hiện tượng điều tồn tại một mâu thuẫn và đó là cơ sở, là nguồn gốc cho sự vận động và phát triển. Quan điểm của chủ nghĩa Mác-Lê Nin về mâu thuẫn sẽ cho ta rõ về điều này.
A.Quan điểm của chủ nghĩa Mác_Lenin về vấn đề mâu thuẫn:
1.Khái niệm mâu thuẫn ở những lĩnh vực khác:
Ở những lĩnh vực ngoài lĩnh vực biện chứng, có rất nhiều cách hiểu, khái niệm của mâu thuẫn như mâu thuẫn xã hội (là mâu thuẫn của những giai cấp, tập đoàn người, giữa các lực lượng, khuynh hướng xã hội có lợi ích đối lập nhau), mâu thuẫn là sự phủ định một gì đó mà có hai nội dung, hình thức trái ngược nhau, phủ định nhau.
2.Khái niệm mâu thuẫn biện chứng (Lưu ý phân biệt các khái niệm).
Mâu thuẫn biện chứng dùng để chỉ mối liên hệ thống nhất, đấu tranh và chuyển hóa giữa các mặt đối lập của mỗi sự vật, hiện tượng hoặc giữa các sự vật, hiện tượng với nhau. Hay nói cách khác mâu thuẫn là sự liên hệ, tác động qua lại của hai mặt đối lập biện chứng.
Cần lưu ý phân biệt khái niệm mâu thuẫn ở những phạm trù khác, đặc biệt là mâu thuẫn siêu hình: Mâu thuẫn là cái đối lập phản lo gich, không có sự thống nhất, không có sự chuyển hóa biện chứng giữa các măt đối lập.
3.Nhân tố tạo thành mâu thuẫn:
Nhân tố tạo thành mâu thuẫn là mặt đối lập. Mặt đối lập dùng để chỉ những mặt, những thuộc tính, những khuynh hướng vận động trái ngược nhau (đối lập biện chứng) nhưng đồng thời là điều kiện, tiền đề tồn tại của nhau.
4.Tính chất chung của mâu thuẫn:
Mâu thuẫn có tính khách quan, phổ biến và tính đa dạng, phong phú.
* Tính khách quan, phổ biến:
Tính khách quan, phổ biến thể hiện ở chỗ mọi sự vật, hiện tượng thuộc mọi lĩnh vực hiện thực trong thế giới điều chứa đựng trong mình sự thống nhất, đấu tranh và chuyển hóa của các mặt đối lập.
Ph.Ăng ghen đã viết: “Nếu bản thân sự di động một cách máy móc đơn giản đã chứa đựng mâu thuẫn, thì tất nhiên hình thức vận động cao hơn của vật chất và đặc biệt là sự sống hữu cơ và sự phát triển của sự sống hữu cơ đó lại càng phải chứa đựng mâu thuẫn… sự sống trước hết chính là ở chỗ mọi sinh vật trong mỗi lúc vừa là nó nhưng vừa là một cái khác. Như vậy sự sống cũng là một mâu thuẫn tồn tại trong bản thân các sự vật và các quá trình, một muân thuẫn thường xuyên nảy sinh và tự giải quyết và khi mâu thuẫn chấm dứt thì sự sống cũng không còn nữa và cái chết xảy đến. Trong lĩnh vực tư duy chúng ta không thể thoát khỏi mâu thuẫn, như mâu thuẫn giữa năng lực nhận thức vô tận ở bên trong con người với sự tồn tại thực tế của năng lực ấy trong những con người bị hạn chế, trong những năng lực nhận thức, mâu thuẫn này được giải quyết trong sự tiếp nối của các thế hệ, sự tiếp nối đó ít ra đối với chúng ta trên thực tiễn cũng là vô tận, và được giải quyết trong sự vận động đi lên vô tận”.
* Tính đa dạng, phong phú:
Tính đa dạng, phong phú của mâu thuẫn biểu hiện ở chỗ, mỗi sự vật, hiện tượng, quá trình đều có thể bao hàm nhiều loại mâu thuẫn khác nhau, biểu hiện khác nhau trong những điều kiện lịch sử, cụ thể khác nhau; chúng giữ vị trí, vai trò khác nhau đối với sự tồn tại, vận động và phát triển của sự vật. Đó là: Mâu thuẫn bên trong và bên ngoài, mâu thuẫn cơ bản và không cơ bản, mâu thuẫn chủ yếu và thứ yếu, … Trong các lĩnh vực khác nhau cũng tồn tại những mâu thuẫn với những tính chất khác nhau tạo nên tính phong phú trong sự biểu hiện của mâu thuẫn.
·Mâu thuẫn bên trong và bên ngoài:
Mâu thuẫn bên trong là sự tác động qua lại của các mặt, các khuynh hướng đối lập của cùng một sự vật.
Mâu thuẫn bên ngoài là sự tác động qua lại giữa các mặt, các khuynh hướng đối lập thuộc các sự vật khác nhau.
·Mâu thuẫn cơ bản và mâu thuẫn không cơ bản:
Mâu thuẫn cơ bản là mâu thuẫn quy định bản chất của sự vật, quy định phát triển ở tất cả các giai đoạn của sự vật, nó tồn tại trong suốt quá trình tồn tại của sự vật, nó quyết định sự nảy sinh của các mâu thuẫn khác.
Mâu thuẫn không cơ bản là mâu thuẫn đặc trưng cho một phương diện nào đó của sự vật, nó quy định sự vận động và phát triển của một mặt nào đó của sự vật, là mâu thuẫn quy định bản chất của sự vật; nó có thể tồn tại trong suốt quá trình tồn tại của sự vật, nhưng cũng có thể nảy sinh, tồn tại trong một giai đoạn phát triển nhất định của sự vật.
·Mâu thuẫn chủ yếu và mâu thuẫn không chủ yếu:
Mâu thuẫn chủ yếu là mâu thuẫn nổi lên hàng đầu ở một giai đoạn phát triển nhất định của sự vật, giải quyết nó sẽ tạo điều kiện giải quyết mâu thuẫn khác ở cùng giai đoạn (những mâu thuẫn thứ yếu).
Mâu thuẫn không chủ yếu là mâu thuẫn mà việc giải quyết nó không quyết định việc giải quyết các mâu thuẫn khác ở giai đoạn đó.
·Mâu thuẫn đối kháng và mâu thuẫn không đối kháng:
Mâu thuẫn đối kháng là mâu thuẫn giữa những giai cấp, những tập đoàn người, những xu hướng xã hội có lợi ích cơ bản đối lập nhau.
Mâu thuẫn không đối kháng là mâu thuẫn giữa những lực lượng, khuynh hướng xã hội có đối lập về lợi ích không cơ bản, cục bộ, tạm thời.
( Phân biệt mâu thuẫn đối kháng và không đối kháng có ý nghĩa trong việc xác định phương pháp giải quyết mâu thuẫn).
5.Quá trình vận động của mâu thuẫn:
Trong mỗi mâu thuẫn, các mặt đối lập vừa thống nhất với nhau, vừa đấu tranh với nhau.
Khái niệm thống nhất của các mặt đối lập dùng để chỉ sự liên hệ, ràng buột, không tách rời nhau, quy định lẫn nhau của các mặt đối lập, mặt này lấy mặt kia làm điều kiện, tiền đề cho sự tồn tại của chính mình. Sự thống nhất của các mặt đối lập cũng bao hàm sự đồng nhất của nó.(sự phân biệt của các từ đồng nhất và thống nhất không quan trọng lắm, theo một nghĩa nào đó, cả hai đều đúng).
Khái niệm đấu tranh của các mặt đối lập dùng để chỉ khuynh hướng tác động qua lại, bài trừ, phủ định nhau của các mặt đối lập. Hình thức đấu tranh của các mặt đối lập rất phong phú, đa dạng, tùy thuộc vào tính chất, mối quan hệ và điều kiện cụ thể của sự vật, hiện tượng.
Trong sự thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập, sự đấu tranh giữa chúng là tuyệt đối, có điều kiện, tạm thời; trong sự thống nhất đã có sự đấu tranh, còn trong đấu tranh bao hàm tính thống nhất giữa chúng. Theo V.I.Lenin: “sự thống nhất của các mặt đối lập là có điều kiện, tạm thời, thoáng qua, tương đối. Sự đấu tranh của các mặt đối lập, bài trừ lẫn nhau là tuyệt đối cũng như sự phát triển, vận động là tuyệt đối.
Quá trình thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập tất yếu dẫn đến sự chuyển hóa giữa chúng. Sự chuyển hóa giữa các mặt đối lập diễn ra hết sức phong phú, đa dang, tùy thuộc vào tính chất của các mặt đối lập cũng như tùy thuộc vào những điều kiện lịch sử, cụ thể. Sự tác động qua lại dẫn đến sự chuyển hóa giữa các mặt đối lập là một quá trình. Lúc mới xuất hiện, mâu thuẫn thể hiện ở sự khác biệt và phát triển thành hai mặt đối lập. Khi hai mặt đối lập của mâu thuẫn xung đột với nhau gay gắt và khi điều kiện đã chín muồi thì chúng sẽ chuyển hóa lẫn nhau. Mâu thuẫn được giải quyết. Mâu thuẫn cũ mất đi, mâu thuẫn mới hình thành, và quá trình tác động, chuyển hóa giữa hai mặt đối lập lại tiếp diễn làm cho sự vật hiện tượng luôn luôn vận động và phát triển.
Vì vậy, sự liên hệ, tác động, và chuyển hóa giữa các mặt đối lập là nguồn gốc, động lực của sự vận động và phát triển thế giới. “Sự phát triển là một cuộc đấu tranh giữa các mặt đối lập”.
6.Ý nghĩa, vai trò của mâu thuẫn:
Mâu thuẫn nói chung, đấu tranh giữa các mặt đối lập nói riêng là nguyên nhân, nguồn gốc của mọi vận động và phát triển. vì:
- Tác động qua lại là nguyên nhân chính và cuối cùng của mọi sự vật.
- Trong tác động lẫn nhau, cả hai mặt đối lập đều biến đổi, mâu thuẫn được giải quyết, mâu thuẫn cũa mất đi, ra đời mâu thuẫn mới làm sự vật không còn là nó.
- Sự vận động và phát triển là sự thống nhất giữa liên tục và gián đoạn. Sự liên tục do sự thống nhất của các mặt đối lập tạo thành; sự gián đoạn, sự vật không còn là nó do đấu tranh giữa các mặt đối lập tạo thành.
Do vậy, cả thống nhất và đấu trạnh giữa các mặt đối lập đều có vai trò quan trọng trong sự vận động và phát triển.

DƯƠNG VĂN THỊNH (*) Hiện nay, ở nước ta, có một số ý kiến cho rằng, để đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ mới của cách mạng, cần phải bổ sung, phát triển học thuyết đấu tranh giai cấp của chủ nghĩa Mác - Lênin. Theo các ý kiến đó, học thuyết đấu tranh giai cấp của chủ nghĩa Mác - Lênin đã có thiếu sót khi coi đấu tranh là tuyệt đối, mà không coi trọng sự thống nhất. Họ quan niệm rằng, điều đó chỉ đúng trong điều kiện trước đây và chỉ là sách lược; rằng, trong bối cảnh quốc tế hiện nay, không thể nói đến đấu tranh giai cấp nữa mà chỉ nên nói đến sự hòa hợp giữa các giai cấp mới xây dựng được khối đại đoàn kết dân tộc. Trong bài viết này, chúng tôi muốn trình bày quan niệm của mình về học thuyết đấu tranh giai cấp của chủ nghĩa Mác - Lênin và của Đảng ta hiện nay để bày tỏ sự không tán thành với những ý kiến trên đây. Hiện nay, ở nước ta, ngay trong những người giảng dạy các môn khoa học Mác - Lênin đang có một số ý kiến cho rằng, cần phải bổ sung, phát triển lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin nói chung, học thuyết về giai cấp và đấu tranh giai cấp nói riêng cho phù hợp với yêu cầu nhiệm vụ mới. Theo những ý kiến đó thì chủ nghĩa Mác - Lênin có một số nội dung không còn phù hợp, cần phải sửa chữa, nhất là học thuyết về đấu tranh giai cấp hiện đã trở nên lạc hậu. Họ cho rằng, học thuyết đó chỉ nhấn mạnh đến mặt đấu tranh giữa các giai cấp, mà không coi trọng mặt thống nhất giữa chúng (hay thống nhất giữa các mặt đối lập). Đấu tranh giai cấp, do vậy, chỉ là sách lược, chỉ thích hợp trong điều kiện giai cấp công nhân và nhân dân lao động đang tiến hành cuộc đấu tranh cách mạng để lật đổ sự thống trị của giai cấp thống trị bóc lột cũ, hoặc khi chủ nghĩa tư bản mới hình thành, còn dùng những biện pháp thô bạo để bóc lột trắng trợn sức lao động của công nhân và nhân dân lao động. Theo họ, trong điều kiện hiện nay, khi giai cấp công nhân và nhân dân lao động đã giành được chính quyền, chủ nghĩa tư bản đã có những thay đổi, điều chỉnh về quan hệ sở hữu, quản lý sản xuất và phân phối sản phẩm, đã chú ý hơn đến việc nâng cao đời sống, cải tạo điều kiện làm việc của công nhân và các tầng lớp lao động thì không nên nói đến đấu tranh giai cấp nữa. Hiện nay, nếu nói đến đấu tranh giai cấp là đi ngược lại xu thế của thời đại, là lạc hậu, không thức thời, là làm hại đến việc củng cố khối đoàn kết nhất trí của dân tộc, v.v.. Có ý kiến còn viện dẫn cả một số luận điểm của các nhà triết học, như T.Hốpxơ, J.J.Rútxô, I.Cantơ, G.Hêgen, hoặc tư tưởng triết học phương Đông về sự hài hòa giữa mặt thống nhất và đấu tranh của các mặt đối lập trong quá trình vận động và phát triển của sự vật, v.v.; coi đó như những tiền đề lý luận để xây dựng quan niệm mới, “đúng đắn” về đấu tranh giai cấp. Những ý kiến muốn bổ sung và sửa chữa học thuyết đấu tranh giai cấp của chủ nghĩa Mác - Lênin như vậy liệu có đúng không? Bài viết muốn trao đổi về vấn đề này. Có thể khẳng định rằng, việc cần thiết phải bổ sung, phát triển lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin nói chung và lý luận về đấu tranh giai cấp nói riêng cho phù hợp với điều kiện hiện nay là điều không thể phủ nhận. Bởi vì, nếu không như vậy, lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin không thể phản ánh đúng quy luật vận động của hiện thực khách quan và do đó, cũng không thể đóng vai trò chỉ đạo hoạt động thực tiễn của con người được. Vấn đề là bổ sung và phát triển như thế nào? Trong lịch sử phát triển lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, vấn đề này luôn được đặt ra. Nhờ vậy, lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin không ngừng được đổi mới và phát triển, gắn bó chặt chẽ với thực tiễn xã hội, không bị khô cứng. Tuy nhiên, do nhiều nguyên nhân khác nhau, khi bổ sung, phát triển chủ nghĩa Mác - Lênin, một số người đã cắt bỏ đi những nội dung căn bản nhất, có ý nghĩa cách mạng nhất dẫn đến hiểu sai lệch về chủ nghĩa Mác - Lênin, làm cho chủ nghĩa Mác - Lênin trở thành một hệ thống lý luận trừu tượng, chung chung, mà theo cách nói của V.I.Lênin, là đã “tước hết nội dung” của học thuyết cách mạng đó, làm “tầm thường hóa”, “làm cùn khía cạnh sắc bén cách mạng” của nó. Theo ông, khi giai cấp tư sản và bọn cơ hội chủ nghĩa trong phong trào công nhân đều nhất trí với nhau về cách “cải biến” như thế đối với chủ nghĩa Mác, chúng đã cố tình lãng quên, xóa nhòa, xuyên tạc khía cạnh cách mạng, tinh thần cách mạng của học thuyết Mác. Chúng đã đặt lên hàng đầu và chỉ ca tụng cái gì mà giai cấp tư sản có thể chấp nhận được hay cho là có thể chấp nhận được(1). Những ý kiến về việc bổ sung, sửa chữa học thuyết đấu tranh giai cấp của chủ nghĩa Mác - Lênin nêu ra ở trên rõ ràng là muốn thay thế những nội dung thực sự cách mạng của học thuyết đó bằng một quan niệm mơ hồ về đấu tranh giai cấp, hay có thể gọi là “sự dung hòa giai cấp”. Họ muốn giải quyết vấn đề quan hệ giai cấp hiện nay không phải bằng những biện pháp xuất phát từ các quan hệ hiện thực, mà chỉ bằng sự tưởng tượng thuần túy chủ quan. Bởi vì, thực ra, một mặt, họ chưa nghiên cứu một cách đầy đủ và cẩn thận những tác phẩm của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin nói về vấn đề giai cấp và đấu tranh giai cấp; mặt khác, họ cũng chưa tìm hiểu tường tận và chưa trải nghiệm một cách thực tế tình hình chính trị - xã hội phức tạp hiện nay thể hiện tính phức tạp của cuộc đấu tranh giai cấp. Đấu tranh giai cấp là một quá trình phức tạp trong sự vận động của lịch sử - xã hội, một xu thế tất yếu, khách quan của xã hội có giai cấp. Quá trình này không phụ thuộc vào việc người ta có quan niệm như thế nào về nó. Những quan niệm khác nhau về đấu tranh giai cấp đã xuất hiện từ trước đến nay trong các học thuyết triết học, hoặc trong các lý luận chính trị - xã hội đều là sự phản ánh trong tư tưởng của người ta về một quá trình đã, đang diễn ra trong hiện thực. Chỉ cần có một thái độ nghiêm túc đôi chút là có thể thấy ngay cuộc đấu tranh đó diễn ra thường xuyên, liên tục dưới những hình thức và nội dung khác nhau như thế nào trong lịch sử cũng như hiện tại. Vì thế, trong “Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản” (năm 1848), C.Mác và Ph.Ăngghen đã viết: “Lịch sử tất cả các xã hội tồn tại từ trước đến ngày nay chỉ là lịch sử đấu tranh giai cấp. Người tự do và người nô lệ, quý tộc và bình dân, chúa đất và nông nô, thợ cả phường hội và thợ bạn, nói tóm lại là những kẻ áp bức và những người bị áp búc, luôn luôn đối kháng với nhau, đã tiến hành cuộc đấu tranh không ngừng, lúc công khai, lúc ngấm ngầm, một cuộc đấu tranh bao giờ cũng kết thúc bằng một cuộc cải tạo cách mạng toàn bộ xã hội, hoặc bằng sự diệt vong của hai giai cấp đấu tranh với nhau”(2). Đối với C.Mác, Ph.Ăngghen và V.I.Lênin, đấu tranh giai cấp là vấn đề chính trị thực tiễn rất hệ trọng, không thể hững hờ hoặc nói một cách bâng quơ về nó được. Muốn đưa ra những kết luận khái quát đúng đắn về nó, cần phải nghiên cứu những sự kiện lịch sử cụ thể, phân tích sự vận động của các sự kiện lịch sử đó một cách tỉ mỉ, chi tiết với một thái độ khách quan, biện chứng. Những phân tích của C.Mác về các sự kiện lịch sử ở Pháp những năm 1848 - 1850, 1851 và 1871 đã chứng tỏ điều đó. Là những nhà lý luận khoa học, đồng thời là lãnh tụ của phong trào đấu tranh cách mạng của giai cấp công nhân, C.Mác, Ph.Ăngghen và V.I.Lênin đã phân tích thực tiễn cuộc đấu tranh giai cấp diễn ra trong lịch sử một cách rất cụ thể và sâu sắc. Điều đó đã được thể hiện trong hàng loạt tác phẩm tiêu biểu của các ông. Trong nhiều tác phẩm, các ông đã trình bày rõ quan điểm của mình cho rằng, đấu tranh giai cấp không phải là những cuộc bạo loạn, khủng bố, lật đổ, chỉ có ý nghĩa phá hoại gây chia rẽ, bè phái, gây rối loạn, làm thiệt hại cho xã hội, mà là một quá trình tất yếu, khách quan của xã hội có áp bức giai cấp, là những cuộc đấu tranh rộng khắp của quần chúng nhân dân lao động chống lại giai cấp thống trị bảo thủ. Nguyên nhân của cuộc đấu tranh giai cấp này bắt nguồn từ những mâu thuẫn trong quan hệ về lợi ích kinh tế không thể điều hòa được giữa các giai cấp. Thực chất cuộc đấu tranh đó là cuộc đấu tranh của quần chúng nhân dân bị áp bức chống lại bọn đặc quyền, đặc lợi, chống lại giai cấp thống trị bóc lột nhằm giải quyết mâu thuẫn về lợi ích. Cuộc đấu tranh này có ý nghĩa cách mạng sâu sắc, nhằm xóa bỏ những cơ sở kinh tế của giai cấp thống trị, xóa bỏ chế độ xã hội cũ lỗi thời, xây dựng chế độ xã hội mới tiến bộ hơn. Do vậy, đấu tranh giai cấp là một động lực thúc đẩy xã hội phát triển, chứ không phải là sự gây rối, phá hoại. Trong xã hội có giai cấp đối kháng về mặt lợi ích thì tất yếu có đấu tranh giai cấp. Điều đó hoàn toàn không phụ thuộc vào việc người ta có nói về nó hay không, hoặc nói như thế nào về nó. Không phải cứ cố tình không nói đến đấu tranh giai cấp thì trên thực tế, đấu tranh giai cấp sẽ mất đi hoặc mức độ xung đột sẽ dịu đi. Các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác cũng cho rằng, cuộc đấu tranh của giai cấp công nhân là nhằm giải phóng con người khỏi chế độ bóc lột tư bản chủ nghĩa và xóa bỏ hoàn toàn chế độ người bóc lột người. Do vậy, đây là cuộc đấu tranh gay go và phức tạp nhất trong lịch sử. Cuộc đấu tranh này tất yếu dẫn đến chuyên chính vô sản. Nhưng, chuyên chính vô sản không phải là mục đích cuối cùng của cuộc đấu tranh của giai cấp vô sản. Nó chỉ là bước quá độ để tiến tới thủ tiêu mọi giai cấp, tiến tới xã hội không có giai cấp. Giai cấp vô sản cần phải sử dụng nền chuyên chính của mình để tiếp tục cuộc đấu tranh trong điều kiện mới. Như vậy, ngay từ khi giai cấp vô sản ra đời thì cuộc đấu tranh của nó với giai cấp tư sản và các giai cấp bóc lột khác cũng xuất hiện. Cuộc đấu tranh đó diễn ra thường xuyên, liên tục cả khi giai cấp vô sản chưa giành được chính quyền từ tay giai cấp thống trị cũ, lẫn khi đã thiết lập được chính quyền cách mạng của mình và sử dụng chính quyền ấy như một công cụ để xây dựng xã hội mới. Tuy nhiên, nội dung và hình thức đấu tranh giai cấp ở những thời kỳ cách mạng khác nhau lại có sự khác nhau do điều kiện lịch sử cụ thể quy định. Điều khẳng định này không giống với quan niệm “muốn sửa chữa” chủ nghĩa Mác - Lênin đã nêu ở trên - quan niệm cho rằng đấu tranh giai cấp chỉ là nhất thời, chỉ là sách lược trong điều kiện giai cấp công nhân cần tập hợp lực lượng để lật đổ chế độ xã hội cũ; rằng, sau khi giai cấp công nhân giành được chính quyền rồi thì không còn đấu tranh nữa, mà chỉ còn sự thống nhất. Theo quan niệm đó, khi giai cấp công nhân và nhân dân lao động đã có chính quyền rồi mà còn nói đến đấu tranh nữa là gây chia rẽ, gây mất ổn định; đồng thời, chỉ nên coi thống nhất là căn bản, phải coi trọng sự hợp tác, thống nhất; còn đấu tranh là thứ yếu, tạm thời lắng xuống và như vậy mới đúng với “quan điểm của Đảng”. Thật ra, quan điểm của Đảng ta về xây dựng khối đại đoàn kết dân tộc, về tăng cường hợp tác quốc tế có phải là xem nhẹ đấu tranh giai cấp đâu. Trái lại, Đảng ta luôn xác định rằng, hiện nay và trong suốt thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, ở nước ta vẫn còn giai cấp và đấu tranh giai cấp. Cuộc đấu tranh giai cấp trong thời kỳ quá độ diễn ra với những nội dung và hình thức mới rất phức tạp, có mặt ngày càng gay gắt hơn. Đảng ta chỉ khẳng định trong điều kiện mới hiện nay, không được cường điệu cuộc đấu tranh giai cấp, dẫn đến sự rụt rè, không dám đổi mới; đồng thời, không được coi nhẹ, xem thường đấu tranh giai cấp, dẫn đến mơ hồ, mất cảnh giác. Ở đây, không nên hiểu việc Đảng ta nói không được “cường điệu cuộc đấu tranh giai cấp” thành ra là “không coi trọng đấu tranh giai cấp”, hay coi đấu tranh chỉ là sách lược, tạm thời và sự thống nhất giữa các giai cấp mới là căn bản như một số ý kiến đã nêu trên. Hiểu như vậy là không đúng với quan điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin, cũng như của Đảng ta. Vấn đề này cần được giải thích một cách rõ ràng hơn. Điều kiện mới của cuộc đấu tranh giai cấp ở nước ta hiện nay thể hiện ở chỗ, những biến đổi to lớn về kinh tế, xã hội do công cuộc đổi mới đất nước dưới sự lãnh đạo của Đảng mang lại trong thời gian qua làm cho cơ cấu giai cấp, vị trí, mối quan hệ giữa các giai cấp, các tầng lớp xã hội đã có nhiều thay đổi, không giống như thời kỳ cách mạng dân tộc dân chủ, cũng không như lúc mới bước vào thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội. Ngày nay, lợi ích cơ bản, lâu dài của các giai cấp trong cộng đồng Việt Nam thống nhất với lợi ích dân tộc; cuộc đấu tranh giai cấp, đấu tranh giữa hai con đường vẫn còn nhưng gắn liền với sự nghiệp bảo vệ độc lập dân tộc, chống nghèo nàn lạc hậu, khắc phục tình trạng nước nghèo, chậm phát triển. Trong giai đoạn hiện nay, khi các lực lượng thù địch trong nước và trên thế giới luôn tìm cách ngăn cản, phá hoại cuộc cách mạng của nhân dân ta, không phải ai cũng nhận thức đúng và tự giác phấn đấu vì mục tiêu trên. Cho nên, nếu không đấu tranh quyết liệt với các lực lượng ngăn cản việc thực hiện mục tiêu đó thì không thể biến mục tiêu thành hiện thực. Đây là nhận thức mới của Đảng Cộng sản Việt Nam về đấu tranh giai cấp, thể hiện sự vận dụng đúng đắn và sáng tạo học thuyết đấu tranh giai cấp của chủ nghĩa Mác - Lênin vào nước ta hiện nay. Nhận thức này, một mặt, chống lại thái độ mơ hồ, mất cảnh giác, chống lại quan điểm cho rằng ở nước ta không còn giai cấp tư sản, nên không còn mâu thuẫn giai cấp và đấu tranh giai cấp nữa, chống lại quan điểm sai lầm coi học thuyết giai cấp của chủ nghĩa Mác - Lênin đã lỗi thời, muốn lẩn tránh vấn đề giai cấp và đấu tranh giai cấp; mặt khác, chống lại thái độ cứng nhắc, quá cường điệu mâu thuẫn giai cấp, cho rằng do phát triển kinh tế thị trường, do hội nhập kinh tế thế giới, sự phân hóa giàu nghèo diễn ra nhanh chóng, cho nên sẽ dẫn đến mâu thuẫn giai cấp gay gắt hơn. Để tránh tình trạng đó thì phải đóng cửa, không mở rộng quan hệ với các nước, không phát triển kinh tế thị trường. Đây là một quan niệm sai lầm, làm xơ cứng lý luận về đấu tranh giai cấp của chủ nghĩa Mác - Lênin. Ở đây, cần phải nhận thấy rằng, chúng ta thực hiện bước quá độ lên chủ nghĩa xã hội từ một nền kinh tế kém phát triển, sản xuất nhỏ, thủ công phân tán là chủ yếu. Đây là sự quá độ lên chủ nghĩa xã hội bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa chứ không phải là sự quá độ từ chủ nghĩa tư bản đi lên chủ nghĩa xã hội. Chúng ta mới chỉ có chính quyền của dân, do dân, vì dân và đang từng bước xây dựng cơ sở vật chất - kỹ thuật của chủ nghĩa xã hội. Trong điều kiện đó, để thực hiện mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh”, chúng ta tất yếu phải phát triển nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần, trong đó có thành phần kinh tế tư nhân và tư bản tư nhân; phải tiến hành công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước; phải mở cửa hội nhập với nền kinh tế thế giới (mà nền kinh tế thế giới hiện nay thực chất là nền kinh tế tư bản chủ nghĩa); phải vừa xây dựng chủ nghĩa xã hội, vừa bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa. Có như vậy, chúng ta mới tạo được quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất ở nước ta và tranh thủ được nguồn vốn và tiềm lực khoa học, công nghệ của các nước tư bản phát triển trên thế giới. Tuy nhiên, do phát triển nền kinh tế nhiều thành phần và thực hiện mở cửa, hội nhập kinh tế thế giới, trong cơ cấu giai cấp - xã hội của nước ta hiện nay, ngoài giai cấp công nhân, nông dân, tầng lớp trí thức và các tầng lớp nhân dân lao động khác, còn có tầng lớp tư sản - tầng lớp còn có điều kiện phát triển trong nền kinh tế thị trường. Với kết cấu giai cấp đó, tất yếu nảy sinh mâu thuẫn giữa lợi ích của những người lao động làm thuê với tầng lớp tư sản và mâu thuẫn giữa sự phát triển tự giác (có mục đích, có điều khiển) theo con đường xã hội chủ nghĩa với khuynh hướng tự phát đi lên chủ nghĩa tư bản. Đây là mặt mâu thuẫn trong quan hệ giữa giai cấp công nhân và nhân dân lao động với tầng lớp tư sản. Mâu thuẫn đó biểu hiện rất rõ trong các doanh nghiệp tư bản, nhất là các doanh nghiệp có 100% vốn đầu tư nước ngoài - nơi đã xảy ra những cuộc bãi công, biểu tình của công nhân đòi giới chủ cải thiện điều kiện làm việc và được đối xử bình đẳng. Tuy nhiên, chúng ta có Nhà nước đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam. Trong điều kiện như vậy, mâu thuẫn giữa công nhân và tầng lớp tư sản là mâu thuẫn trong nội bộ nhân dân. Ở nước ta, tầng lớp tư sản không có công cụ để thực hiện sự thống trị về chính trị và kinh tế của nó. Giai cấp công nhân, dù làm việc trong các doanh nghiệp tư nhân, vẫn được Nhà nước ta bảo vệ quyền lợi. Mặt khác, kinh tế tư bản tư nhân là bộ phận không thể thiếu trong nền kinh tế nhiều thành phần. Tầng lớp tư sản có vai trò nhất định trong sự nghiệp phát triển kinh tế, có khả năng tham gia tích cực vào sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Lợi ích hợp pháp của các nhà tư sản thống nhất với lợi ích chung của cả cộng đồng dân tộc. Đây là mặt thống nhất giữa giai cấp công nhân và tầng lớp tư sản. Như vậy, quan hệ giữa giai cấp công nhân, nhân dân lao động với tầng lớp tư sản là quan hệ vừa hợp tác, vừa đấu tranh. Hợp tác cùng xây dựng đất nước giàu mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh; đấu tranh chống khuynh hướng bảo thủ, tiêu cực của tầng lớp tư sản. Những sự phân tích trên đây cho thấy, ở nước ta hiện nay và trong suốt thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, sự tồn tại của các giai cấp và đấu tranh giai cấp vẫn là một tất yếu. Cuộc đấu tranh đó có lúc, có mặt còn gay go, quyết liệt hơn so với những thời kỳ trước đây. Theo quan điểm của Đảng ta, đấu tranh giai cấp trong thời kỳ quá độ ở nước ta có nội dung cụ thể là: đấu tranh nhằm thực hiện mục tiêu cách mạng, xây dựng nước ta thành nước “dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh”. Muốn vậy, phải phát triển mạnh mẽ nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, bảo vệ và phát triển những nhân tố xã hội chủ nghĩa, chống lại khuynh hướng tự phát tư bản chủ nghĩa trong nền kinh tế thị trường; xây dựng chủ nghĩa xã hội đi đôi với bảo vệ Tổ quốc, bảo vệ chính quyền nhân dân và pháp chế xã hội chủ nghĩa, đấu tranh chống âm mưu “diễn biến hòa bình” của các thế lực thù địch hòng phá hoại độc lập và chủ nghĩa xã hội ở nước ta; giữ gìn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc, tiếp thu tinh hoa văn hóa của nhân loại, làm cho đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân ta không ngừng nâng cao. Những nội dung của cuộc đấu tranh giai cấp trên đây là rất lớn lao và phức tạp. Để thực hiện được nhiệm vụ đó, chúng ta phải sử dụng nhiều hình thức đấu tranh khác nhau, vừa mềm dẻo, vừa kiên quyết, bao gồm cả giáo dục, tuyên truyền, vận động, cả hành chính, thậm chí cả những biện pháp bạo lực, trấn áp. Đồng thời, phải tập hợp được đông đảo quần chúng nhân dân lao động và các lực lượng xã hội ủng hộ độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội trong mặt trận dân tộc thống nhất, lấy liên minh giữa giai cấp công nhân, nông dân và tầng lớp trí thức làm nền tảng dưới sự lãnh đạo của Đảng, đấu tranh chống lại các thế lực, các tổ chức, các phần tử muốn ngăn cản sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta, phá hoại Đảng, Nhà nước, pháp luật, trật tự xã hội, an ninh quốc gia. Như vậy, đoàn kết không loại trừ đấu tranh mà bao hàm sự đấu tranh; đấu tranh ở đây không có nghĩa là phá hoại sự ổn định xã hội mà chính là thông qua đấu tranh để ngăn chặn, loại trừ những phần tử bảo thủ, thoái hóa, biến chất và chống đối nhằm củng cố, tăng cường và phát huy vai trò của sự đoàn kết thống nhất trong Đảng và trong nhân dân. Tóm lại, trong giai đoạn hiện nay, chúng ta cần nhận thức rõ tính chất gay go, phức tạp của cuộc đấu tranh giai cấp. Để bổ sung, phát triển một cách sáng tạo, đúng đắn và khoa học học thuyết đấu tranh giai cấp của chủ nghĩa Mác - Lênin, yêu cầu đặt ra là cần nghiên cứu cẩn thận, nghiêm túc những tác phẩm của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin và quan điểm của Đảng ta, kết hợp với nghiên cứu thực tiễn một cách cụ thể, tránh rơi vào hai thái cực sai lầm: hoặc là quá cường điệu đấu tranh giai cấp, dẫn đến làm khô cứng nội dung và hình thức đấu tranh giai cấp; hoặc là xem thường, xóa nhòa đấu tranh giai cấp đi đến mơ hồ, mất cảnh giác, mắc vào âm mưu diễn biến hòa bình của các lực lượng phản động trên thế giới đang luôn tìm cách lật đổ chế độ xã hội chủ nghĩa hiện nay.r (*) Tiến sĩ, Khoa Triết học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội. (1) Xem: V.I.Lênin. Toàn tập, t. 33. Nxb Tiến bộ, Mátxcơva, 1976, tr. 7. (2) C.Mác và Ph.Ăngghen. Toàn tập, t.4. Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1995, tr. 596 - 597.

Karl Marx (1818-1883)

Triethoc: "Luận cương về Phoi-ơ-bắc" được C.Mác viết tại Bruy-xen [Bruxelles] vào mùa xuân năm 1845 và nằm trong tập "Bút ký" của Mác những năm 1844-1847. Những luận cương này được Ph.Ăng-ghen công bố lần đầu tiên vào năm 1888, trong phụ lục của bản in riêng tác phẩm "Lút-vích Phoi-ơ-bắc và sự cáo chung của triết học cổ điển Đức"; trong đó ghi rõ địa điểm và thời gian viết luận cương. Đầu đề "Luận cương về Phoi-ơ-bắc" do Viện nghiên cứu chủ nghĩa Mác-Lê-nin đặt ra căn cứ theo lời nói đầu của Ăng-ghen viết cho cuốn "Lút-vích Phoi-ơ-bắc" của ông. Trong phụ lục của cuốn sách này, luận cương mang đầu đề: "Mác bàn về Phoi-ơ-bắc". Trong "Bút ký" của Mác, đầu đề là: "Về Phoi-ơ-bắc". Để độc giả dễ hiểu hơn văn kiện này, vì văn kiện này Mác viết ra không phải cốt để in, Ăng-ghen đã sửa một số chỗ về mặt biên tập khi xuất bản vào năm 1888. Trong bản in này, "Luận cương" được in đúng hình thức mà Ăng-ghen đã xuất bản, chỉ bổ sung, căn cứ vào bản thảo của Mác, cách viết ngả một số chữ và ngoặc kép mà bản in năm 1888 bỏ sót. [Trích lại phần Chú thích của Nxb. Chính trị quốc gia]

1

Khuyết điểm chủ yếu của toàn bộ chủ nghĩa duy vật từ trước đến nay - kể cả chủ nghĩa duy vật của Phoi-ơ-bắc [Ludwig Feuerbach] - là sự vật, hiện thực, cái cảm giác được, chỉ được nhận thức dưới hình thức khách thể hay hình thức trực quan, chứ không được nhận thức là hoạt động cảm giác của con người,là thực tiễn, không được nhận thức về mặt chủ quan. Thành thử mặt năng động đuợc chủ nghĩa duy tâm phát triển, đối lập với chủ nghĩa duy vật, nhưng chỉ phát triển một cách trừu tượng, vì chủ nghĩa duy tâm dĩ nhiên là không hiểu hoạt động hiện thực, cảm giác được, đúng như là hoạt động hiện thực, cảm giác được. Phoi-ơ-bắcmuốn xem xét những khách thể cảm giác được, thực sự khác biệt với những khách thể của tư tưởng, nhưng ông không xem xét bản thân hoạt động của con người, như là hoạt động khách quan. Bởi thế, trong "Bản chất đạo Cơ Đốc", ông chỉ coi hoạt động lý luận là hoạt động đích thực của con người, còn thực tiễn thì chỉ được ông xem xét và xác định trong hình thức biểu hiện Do Thái bẩn thỉu của nó mà thôi. Vì vậy, ông không hiểu được ý nghĩa của hoạt động "cách mạng", của hoạt động "thực tiễn - phê phán".

2

Vấn đề tìm hiểu xem tư duy của con người có thể đạt tới chân lý khách quan không, hoàn toàn không phải là một vấn đề lý luận mà là một vấn đề thực tiễn. Chính trong thực tiễn mà con người phải chứng minh chân lý, nghĩa là chứng minh tính hiện thực và sức mạnh, tính trần tục của tư duy của mình. Sự tranh cãi về tính hiện thực hay tính không hiện thực của tư duy tách rời thực tiễn, là một vấn đề kinh viện thuần túy.

3

Cái học thuyết duy vật chủ nghĩa cho rằng con người là sản phẩm của những hoàn cảnh và của giáo dục, rằng do đó con người đã biến đổi là sản phẩm của những hoàn cảnh khác và của một nền giáo dục đã thay đổi, - cái học thuyết ấy quên rằng chính những con người làm thay đổi hoàn cảnh và bản thân nhà giáo dục cũng cần phải được giáo dục. Bởi vậy, học thuyết đó tất phải đi đến chỗ chia xã hội thành hai bộ phận trong đó có một bộ phận đứng lên trên xã hội (chẳng hạn như ở Rô-bớc Ô-oen [Robert Owen]).

Sự phù hợp giữa sự thay đổi của hoàn cảnh với hoạt động của con người, chỉ có thể được quan niệm và được hiểu một cách hợp lý khi coi đó là thực tiễn cách mạng.

4

Phoi-ơ-bắc xuất phát từ sự thực là sự tự tha hoá về mặt tôn giáo, từ sự phân đôi thế giới thành thế giới tôn giáo, thế giới tưởng tượng, và thế giới hiện thực. Công việc của ông là hoà tan thế giới tôn giáo vào cơ sở trần tục của nó. Ông không thấy rằng, sau khi làm xong việc ấy rồi thì còn điều chủ yếu vẫn chưa làm được. Cụ thể là cơ sở trần tục tự tách khỏi bản thân nó để lên ở trên mây thành một vương quốc độc lập lập, điều đó chỉ có thể giải thích được bằng sự tự chia cắt và sự tự mâu thuẫn của cơ sở trần tục ấy. Do đó, trước hết phải hiểu bản thân cơ sở trần tục ấy trong mâu thuẫn của nó và sau đó cách mạng hoá nó trong thực tiễn bằng cách xoá bỏ mâu thuẫn đó. Do đó, một khi người ta đã phát hiện ra, chẳng hạn, rằng gia đình trần tục là cái bí mật của gia đình thần thánh thì chính gia đình trần tục là cái mà người ta phải phê phán về mặt lý luận và cách mạng hoá trong thực tiễn.

5

Phoi-ơ-bắckhông hài lòng với tư duy trừu tượng, đã nhờ đến trực quan của cảm giác; nhưng ông không coi tính cảm giác là hoạt động thực tiễn của cảm giác con người.

6

Phoi-ơ-bắchòa tan bản chất tôn giáo và bản chất con người. Nhưng bản chất con người không phải là một cái trừu tượng cố hữu của cá nhân riêng biệt. Trong tính hiện thực của nó, bản chất con người là tổng hoà những quan hệ xã hội.

Không phê phán bản chất hiện thực đó, nên Phoi-ơ-bắc buộc phải:

1. không nói đến quá trình lịch sử và xem xét tình cảm tôn giáo [Gemut] một cách biệt lập và giả định một cá nhân con người trừu tượng, cô lập.

2. do đó, ở Phoi-ơ-bắcbản chất con người chỉ có thể được hiểu là "loài", là tính phổ biến nội tại, câm, gắn bó một cách thuần túy tự nhiên đông đảo cá nhân lại với nhau.

7

Vì thế, Phoi-ơ-bắc không thấy rằng bản thân "tình cảm tôn giáo" cũng là một sản phẩm xã hội và cá nhân trừu tượng mà ông phân tích, trên thực tế, là thuộc một hình thức xã hội nhất định.

8

Đời sống xã hội, về thực chất, là có tính chất thực tiễn. Tất cả những sự thần bí đang đưa lý luận đến chủ nghĩa thần bí, đều được giải đáp một cách hợp lý trong thực tiễn của con người và trong sự hiểu biết thực tiễn ấy.

9

Điểm cao nhất mà chủ nghĩa duy vật trực quan, tức là chủ nghĩa duy vật không quan niệm tính cảm giác là hoạt động thực tiễn, vươn tới được là sự trực quan về những cá nhân riêng biệt trong "xã hội công dân".

10

Quan điểm của chủ nghĩa duy vật cũ là xã hội "công dân"; quan điểm của chủ nghĩa duy vật mới là xã hội loài người, hay loài người xã hội hoá.

11

Các nhà triết học đã chỉ giải thích thế giới bằng nhiều cách khác nhau, song vấn đề là cải tạo thế giới.

Do C.Mác viết vào mùa xuân năm 1845

Do Ph.Ăng-ghen công bố lần đầu tiên năm 1883 trong phụ trương của tác phẩm in thành sách riêng của ông: "Lút-vích Phoi-ơ-bắc và sự cáo chung của triết học cổ điển Đức".

In theo bản in xuất bản năm 1888 có đối chiếu với bản thảo viết tay của C.Mác

Nguyên văn và tiếng Đức

Nguồn: C.Mác và Ph.Ăng-ghen. Toàn tập. Tập 3. (1845-1847). Hà Nội: Nxb. Chính trị quốc gia, 1995.

VẬT CHẤT VÀ Ý THỨC - VẬT CHẤT VÀ Ý THỨC TRONG TRIẾT HỌC

1. Tồn tại của thế giới và sự thống nhất của thế giới

1.1. Tồn tại của thế giới là tiền đề của sự thống nhất của thế giới

Vấn đề “tồn tại” và “không tồn tại” đã được đặt ra ngay từ trong triết học cổ đại phương Đông và phương Tây. Trong việc nhận thức thế giới, vấn đề đầu tiên nảy sinh với tư duy triết học là: Thế giới quanh ta có thực hay chỉ là sản phẩm thuần túy của tư duy con người? Thế giới có tồn tại hay không? Và vấn đề mà nhận thức triết học phải đi tới là quan niệm về sự tồn tại của thế giới. Không thừa nhận sự tồn tại của thế giới thì không thể nói tới việc nhận thức thế giới.

Chủ nghĩa duy vật hiểu sự tồn tại của thế giới như một chỉnh thể mà bản chất của nó là vật chất. Còn các nhà duy tâm tìm nguồn gốc và bản chất của tồn tại ở cái tinh thần, cho rằng chỉ thế giới tinh thần mới là tồn tại. Hêghen coi bản chất của tồn tại là cái tinh thần vì giới tự nhiên cũng chỉ là tồn tại khác của “ý niệm tuyệt đối” mà thôi.

Chủ nghĩa duy vật biện chứng cho rằng sự tồn tại của thế giới là tiền đề cho sự thống nhất của nó, song sự thống nhất của thế giới không phải ở sự tồn tại của nó. Sự khác nhau căn bản giữa chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm không phải ở việc thừa nhận hay không thừa nhận tính thống nhất của thế giới, mà ở chỗ chủ nghĩa duy vật cho rằng cơ sở của sự thống nhất của thế giới là ở tính vật chất của nó. Quan điểm này thể hiện tính nhất nguyên duy vật triệt để, dựa trên sự tổng kết những thành tựu nhân loại đã đạt được trong hoạt động thực tiễn, trong triết học cũng như trong khoa học.

1.2. Tính thống nhất vật chất của thế giới

Có 2 khuynh h­ướng cơ bản về vấn đề này:

- Chủ nghĩa duy tâm coi tinh thần, ý thức có trư­ớc, quyết định vật chất nên tính thống nhất của thế giới là ở ý thức, ở các lực lượng tinh thần siêu nhiên.

- Chủ nghĩa duy vật coi vật chất có trư­ớc, ý thức có sau, ý thức là sự phản ánh của thế giới vật chất nên sự thống nhất của thế giới là ở tính vật chất. Bằng sự phát triển lâu dài của triết học và sự phát triển khoa học, chủ nghĩa duy vật biện chứng chứng minh rằng thế giới xung quanh chúng ta dù đa dạng và phong phú đến đâu thì bản chất của nó vẫn là vật chất, thế giới thống nhất ở tính vật chất. Bởi vì:

Thứ nhất, chỉ có một thế giới duy nhất và thống nhất, là thế giới vật chất tồn tại khách quan, có trước và độc lập với ý thức con người.

Thứ hai, mọi bộ phận của thế giới vật chất đều có mối liên hệ thống nhất với nhau, biểu hiện ở chỗ chúng đều là những dạng cụ thể của vật chất, do vật chất sinh ra và cùng chịu sự chi phối của những quy luật khách quan, phổ biến của thế giới vật chất.

Thứ ba, thế giới vật chất tồn tại vĩnh viễn, vô hạn và vô tận, không được sinh ra và không tự mất đi; chúng luôn biến đổi, chuyển hóa lẫn nhau, là nguồn gốc, nguyên nhân và kết quả của nhau.

2. Vật chất và các hình thức tồn tại của vật chất

2.1. Định nghĩa phạm trù vật chất

Vật chất với tính cách là một phạm trù triết học ra đời trong triết học Hy Lạp cổ đại. Ngay từ đầu, xung quanh phạm trù này đã diễn ra cuộc đấu tranh không khoan nhượng giữa chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm. Như­ng phạm trù vật chất đư­ợc hiểu rất khác nhau, phụ thuộc vào sự phát triển của hoạt động nhận thức và thực tiễn trong từng thời kỳ lịch sử của nhân loại.

2.1.1. Quan điểm duy tâm

Coi thực thể của thế giới, cơ sở của mọi tồn tại là một bản nguyên tinh thần nào đó, có thể là “ý chí của Thượng đế”, là “ý niệm tuyệt đối” hoặc là do ý thức của chủ thể quyết định.

2.1.2. Quan niệm duy vật

Coi vật chất là thực thể, cơ sở đầu tiên, bất biến của tất cả các sự vật, hiện tư­ợng tồn tại trong thế giới khách quan.

- Quan niệm duy vật cổ đại về vật chất mang tính trực quan, cảm tính, thể hiện ở sự đồng nhất vật chất với các dạng cụ thể của nó, tức là những sự vật cụ thể, coi đó là cơ sở đầu tiên của mọi tồn tại như­: Đất, nước, lửa, không khí, apâyrôn... Đỉnh cao trong quan niệm vật chất cổ đại là thuyết nguyên tử của Lơxip và Đêmôcrit, thừa nhận thực thể của thế giới là nguyên tử.

Mặc dù còn nhiều hạn chế, như­ng thuyết nguyên tử cổ đại là một bước phát triển mới của chủ nghĩa duy vật trên con đ­ường hình thành phạm trù vật chất, tạo cơ sở triết học cho nhận thức khoa học sau này. Tuy nhiên, đó mới chỉ là những phỏng đoán giả định.

- Từ cuối thế kỷ XVI và đặc biệt là trong thế kỷ XVII - XVIII: Việc coi nguyên tử là những phần tử vật chất nhỏ nhất, không thể phân chia được, tách rời vận động, không gian và thời gian vẫn là một quan niệm phổ biến. Chính Galilê, Đềcác, Bêcơn, Hôpxơ...đã khẳng định và phát triển quan niệm này.

- Sang thế kỷ XIX, các nhà triết học và khoa học tự nhiên do không hiểu phép biện chứng duy vật vẫn đồng nhất vật chất với nguyên tử, hoặc với một thuộc tính phổ biến của các vật thể là khối l­ượng.

- Cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX, trong vật lý học hiện đại xuất hiện những phát minh quan trọng đem lại cho con ngư­ời những hiểu biết mới, sâu sắc về cấu trúc của thế giới vật chất.

Năm 1895, Rơnghen phát hiện ra tia X

Năm 1896, Béccơren phát hiện ra hiện tượng phóng xạ.

Năm 1897, Tômxơn phát hiện ra điện tử.

Năm 1901, Kaufman đã phát hiện ra rằng trong quá trình vận động, khối lượng của điện tử thay đổi khi vận tốc của nó thay đổi.

Những phát minh đó chứng minh rằng sự đồng nhất vật chất với những dạng cụ thể của vật chất, với những thuộc tính của vật chất như­ quan niệm duy vật trư­ớc Mác đã không còn phù hợp nữa và trở thành căn cứ để chủ nghĩa duy tâm lợi dụng chống lại chủ nghĩa duy vật. Họ cho rằng "vật chất đã tiêu tan", và toàn bộ nền tảng của chủ nghĩa duy vật đã bị sụp đổ hoàn toàn. Cuộc “khủng hoảng của vật lý học” xuất hiện.

Lênin đã phân tích tình hình phức tạp ấy và chỉ rõ: Những phát minh có giá trị to lớn của vật lý học cận đại không hề bác bỏ chủ nghĩa duy vật mà chỉ bác bỏ quan niệm cho rằng giới tự nhiên là có tận cùng về mặt cấu trúc, rằng nguyên tử hay khối lượng là giới hạn cuối cùng, bất biến của giới tự nhiên. Lênin đã chỉ ra rằng, không phải "vật chất tiêu tan" mất, mà chỉ có giới hạn hiểu biết của con ngư­ời về vật chất là tiêu tan. Trên cơ sở phân tích một cách sâu sắc cuộc “khủng hoảng của vật lý học”và phê phán những quan niệm duy tâm, siêu hình về phạm trù vật chất, Lênin đã đưa ra một định nghĩa hoàn chỉnh về phạm trù vật chất mà cho đến nay các khoa học hiện đại vẫn thừa nhận.

2.1.3. Định nghĩa vật chất của Lênin

"Vật chất là một phạm trù triết học dùng để chỉ thực tại khách quan được đem lại cho con ng­ười trong cảm giác, được cảm giác của chúng ta chép lại, chụp lại, phản ánh và tồn tại không lệ thuộc vào cảm giác".

- Theo Lênin, phạm trù vật chất là một phạm trù “rộng đến cùng cực, rộng nhất mà cho đến nay, thực ra nhận thức luận vẫn chưa vượt qua được” nên không thể định nghĩa vật chất bằng phương pháp thông thường, đem quy nó về một vật thể, một thuộc tính hoặc vào một phạm trù rộng lớn hơn được. Vì vậy, Lênin đã sử dụng phương pháp mới để định nghĩa vật chất là đem đối lập vật chất với ý thức và xác định nó “ là cái mà khi tác động lên giác quan của chúng ta thì gây nên cảm giác”.

Trước tiên, cần phải phân biệt vật chất với tư cách là một phạm trù triết học với các quan niệm của khoa học tự nhiên về cấu tạo và những thuộc tính cụ thể của các dạng vật chất. Vật chất với tư cách là một phạm trù triết học chỉ vật chất nói chung, vô hạn, vô tận, không sinh ra, không mất đi.

- Trong định nghĩa, Lênin đã chỉ rõ khi vật chất đối lập với ý thức trong nhận thức luận thì cái quan trọng nhất để nhận biết nó chính là thuộc tính khách quan. "Vật chất là thực tại khách quan đ­ược đem lại cho con ngư­ời trong cảm giác.. .và tồn tại không lệ thuộc vào cảm giác".

Như vậy, định nghĩa vật chất của Lênin bao gồm những nội dung cơ bản sau:

1. Vật chất có trư­ớc, ý thức có sau; vật chất là cái tồn tại khách quan bên ngoài ý thức và không phụ thuộc vào ý thức.

2. Vật chất là nguồn gốc khách quan của cảm giác, ý thức; cái gây nên cảm giác ở con người khi trực tiếp hoặc gián tiếp tác động lên giác quan con người.

3. Cảm giác, ý thức chẳng qua chỉ là sự phản ánh của vật chất. Ýthức con ngư­ời là sự phản ánh thực tại khách quan, nghĩa là con ngư­ời có khả năng nhận thức được thế giới.

- Định nghĩa vật chất của Lênin đã bao quát cả hai mặt vấn đề cơ bản của triết học trên lập trư­ờng duy vật biện chứng, thừa nhận trong nhận thức luận thì vật chất là tính thứ nhất, và con người có thể nhận thức được thế giới vật chất. Như vậy, định nghĩa vật chất của Lênin đã bác bỏ thuyết không thể biết, khắc phục đư­ợc tính chất siêu hình, trực quan trong các quan niệm về vật chất.

- Định nghĩa vật chất của Lênin còn chống lại các quan điểm duy tâm về vật chất, tạo cơ sở lý luận để khắc phục quan điểm duy tâm về đời sống xã hội

- Định nghĩa vật chất của Lênin còn có vai trò định h­ướng cho sự phát triển của nhận thức khoa học.

2.2. Vật chất và vận động.

a. Vận động là gì? 

Ăngghen viết:"Vận động hiểu theo nghĩa chung nhất, tức đ­ược hiểu là một phương thức tồn tại của vật chất, là một thuộc tính cố hữu của vật chất, thì bao gồm tất cả mọi sự thay đổi và mọi quá trình diễn ra trong vũ trụ, kể từ sự thay đổi vị trí đơn giản cho đến t­ư duy". 

Theo quan điểm của triết học macxit, vận động hiểu theo nghĩa chung nhất, là sự biến đổi nói chung.

b. Vận động là phư­ơng thức tồn tại của vật chất.

Nghĩa là vật chất tồn tại bằng cách vận động, thông qua vận động mà biểu hiện sự tồn tại của mình. Không thể có vật chất mà không có vận động và ngược lại.

Theo quan điểm duy vật biện chứng, vận động của vật chất là tự thân vận động; bởi vì tất cả các dạng vật chất đều là một kết cấu vật chất bao gồm các yếu tố, các mặt, các quá trình liên hệ, tác động qua lại với nhau. Chính sự tác động đó đã dẫn đến sự biến đổi nói chung, tức là vận động. Quan điểm này đối lập với quan điểm duy tâm, siêu hình về vận động đi tìm nguồn gốc của vận động ở thần linh hoặc ở chủ thể nhận thức.

Vận động là hình thức tồn tại của vật chất nên các dạng vật chất đư­ợc nhận thức thông qua sự vận động của chúng.

Vận động là một thuộc tính cố hữu của vật chất nên nó không do ai sáng tạo ra và cũng không thể tiêu diệt đư­ợc. Nguyên lý này đ­ược chứng minh bằng định luật bảo toàn và chuyển hoá năng lư­ợng.

c. Các hình thức vận động cơ bản của vật chất.

Dựa vào thành tựu của khoa học tự nhiên và triết học, lần đầu tiên Ăngghen đã phân loại thành 5 hình thức vận động cơ bản của vật chất là:

- Vận động cơ học.

- Vận động vật lý.

- Vận động hoá học.

- Vận động sinh học.

- Vận động xã hội.

Những hình thức vận động trên quan hệ với nhau theo những nguyên tắc nhất định:

Thứ nhất, giữa các hình thức vận động có sự khác nhau về chất, biểu hiện những trình độ phát triển của các kết cấu vật chất.

Thứ hai, các hình thức vận động cao xuất hiện trên cơ sở các hình thức vận động thấp, bao hàm trong nó tất cả các hình thức vận động thấp hơn.

Thứ ba, mỗi sự vật có thể gắn liền với nhiều hình thức vận động khác nhau, nhưng bao giờ cũng được đặc trưng bằng một hình thức vận động cơ bản.

Bằng sự phân loại các hình thức vận động, Ăngghen đã đặt cơ sở cho việc phân loại các khoa học, cho khuynh h­ướng phân ngành và hợp ngành của các khoa học. Đồng thời còn chống lại một khuynh h­ướng sai lầm trong nhận thức là quy hình thức vận động cao vào hình thức vận động thấp hơn.

d. Vận động và đứng im.

Theo Ăngghen, "đứng im tương đối của các vật thể... là điều kiện chủ yếu của sự phân hoá của vật chất". Đó là sự ổn định, là sự bảo toàn tính quy định của các sự vật, hiện tượng.

Theo quan điểm duy vật biện chứng, vận động là tuyệt đối, còn đứng im là tương đối, tạm thời, thể hiện ở các điểm sau:

- Vật thể chỉ đứng im trong một quan hệ nhất định.

- Vật thể chỉ đứng im trong một hình thức vận động trong một lúc nào đó, chứ không phải với mọi hình thức vận động trong cùng một lúc.

- Đứng im là biểu hiện trạng thái vận động trong thăng bằng, ổn định tương đối.

- Vận động cá biệt có xu hướng hình thành sự vật, hiện tượng ổn định nào đó; còn vận động nói chung thì làm cho tất cả không ngừng biến đổi.

2.3. Không gian và thời gian

- Không gian là hình thức tồn tại của vật chất, biểu hiện những thuộc tính như­ cùng tồn tại và tách biệt, có kết cấu và quảng tính

- Thời gian là hình thức tồn tại của vật chất bao gồm những thuộc tính như­: Độ lâu của sự biến đổi, trình tự xuất hiện và mất đi của các sự vật, các trạng thái khác nhau trong thế giới vật chất

- Không gian và thời gian tồn tại trong sự liên hệ thống nhất với nhau và đều là hình thức cơ bản của vật chất đang vận động. Quan điểm này đối lập với quan điểm duy tâm, siêu hình tách rời không gian và thời gian với vật chất đang vận động.

Ví dụ: Niutơn coi không gian, thời gian là tuyệt đối, không biến đổi. Không gian như­ cái hộp trống rỗng khổng lồ có thể xếp vào, lấy ra các sự vật; thời gian như­ dải băng đư­ợc trải ra một cách đều đặn.

Những phát minh trong toán học và vật lý học đã bác bỏ quan điểm trên. Hình học phi Ơclít của Lôbasepxki, Riman; thuyết tương đối của Anhxtanh đã chứng minh rằng không gian và thời gian có sự biến đổi cùng với sự vận động của vật chất. Khi vật thể vận động với tốc độ gần bằng tốc độ ánh sáng thì kích th­ước của nó rút ngắn lại, thời gian trôi chậm đi.

Như vậy, không gian và thời gian có những tính chất sau:

1. Tính khách quan: Vì vật chất là thực tại khách quan nên không gian và thời gian là những hình thức tồn tại của nó cũng tồn tại khách quan. Điều đó phủ nhận quan điểm của chủ nghĩa duy tâm coi không gian, thời gian chỉ là sản phẩm của ý thức con ngư­ời.

2. Tính ba chiều của không gian và tính một chiều của thời gian.

3. Tính vĩnh cửu và vô tận

3. Nguồn gốc, bản chất và kết cấu của ý thức

3.1. Nguồn gốc của ý thức

a. Nguồn gốc tự nhiên

Dựa trên những thành tựu của khoa học tự nhiên nhất là sinh lý học thần kinh, chủ nghĩa duy vật biện chứng khẳng định rằng ý thức là thuộc tính của một dạng vật chất sống có tổ chức cao là bộ óc con người.

Bộ óc con ng­ười hiện đại là sản phẩm của quá trình tiến hoá lâu dài về mặt sinh vật - xã hội và có cấu tạo rất phức tạp, gồm khoảng 14 - 15 tỷ tế bào thần kinh. Các tế bào này tạo nên nhiều mối liên hệ nhằm thu nhận, xử lý, dẫn truyền và điều khiển toàn bộ hoạt động của cơ thể trong quan hệ với thế giới bên ngoài thông qua các phản xạ có điều kiện và không điều kiện.

Hoạt động ý thức con ngư­ời diễn ra trên cơ sở hoạt động sinh lý thần kinh của bộ óc ngư­ời. Sự phụ thuộc của ý thức vào hoạt động của bộ óc thể hiện ở chỗ khi bộ óc bị tổn thương thì hoạt động ý thức sẽ bị rối loạn. Ý thức là chức năng của bộ óc người, là hình ảnh tinh thần phản ánh thế giới khách quan; như­ng ý thức không diễn ra ở đâu khác ngoài hoạt động sinh lý thần kinh của bộ óc ng­ười.

Ng­ược lại, chủ nghĩa duy tâm tách rời ý thức ra khỏi hoạt động của bộ óc, thần bí hoá hiện t­ượng tâm lý, ý thức. Còn chủ nghĩa duy vật tầm thư­ờng lại đồng nhất vật chất với ý thức.

Tuy nhiên, nếu chỉ có bộ óc người mà không có sự tác động của thế giới bên ngoài để bộ óc phản ánh lại tác động đó thì cũng không thể có ý thức.

Phản ánh là thuộc tính chung, phổ biến của mọi đối tượng vật chất. Phản ánh là năng lực giữ lại, tái hiện lại của hệ thống vật chất này những đặc điểm của hệ thống vật chất khác.

Trong quá trình phát triển lâu dài của thế giới vật chất, thuộc tính phản ánh của vật chất cũng phát triển từ thấp đến cao với nhiều hình thức khác nhau.

- Phản ánh vật lý: Là hình thức phản ánh đơn giản nhất ở giới vô sinh, thể hiện qua các quá trình biến đổi cơ, lý, hoá.

- Phản ánh sinh học trong giới hữu sinh cũng có nhiều hình thức khác nhau ứng với mỗi trình độ phát triển của thế giới sinh vật:

+ Tính kích thích: Thể hiện ở thực vật, động vật bậc thấp, đã có sự chọn lọc trước những tác động của môi trường.

+ Tính cảm ứng: Thể hiện ở động vật bậc cao có hệ thần kinh, xuất hiện do những tác động từ bên ngoài lên cơ thể động vật và cơ thể phản ứng lại. Nó hoàn thiện hơn tính kích thích, đ­ược thực hiện trên cơ sở các quá trình thần kinh điều khiển mối liên hệ giữa cơ thể với môi tr­ường thông qua cơ chế phản xạ không điều kiện.

+ Tâm lý động vật: Là hình thức cao nhất trong giới động vật gắn liền với các quá trình hình thành các phản xạ có điều kiện, thông qua các cảm giác, tri giác, biểu t­ượng ở động vật có hệ thần kinh trung ương.

- Phản ánh ý thức: Gắn liền với quá trình chuyển hoá từ vượn thành ng­ười. Đó là hình thức phản ánh mới, đặc trưng của một dạng vật chất có tổ chức cao nhất là bộ óc con ngư­ời.

Như­ vậy, sự phản ánh thế giới khách quan vào bộ óc con ngư­ời là nguồn gốc tự nhiên của ý thức.

b. Nguồn gốc xã hội

Để ý thức có thể ra đời, những nguồn gốc tự nhiên là rất cần thiết nhưng chưa đủ. Điều kiện quyết định cho sự ra đời của ý thức là nguồn gốc xã hội, thể hiện ở vai trò của lao động, ngôn ngữ và các quan hệ xã hội. 

- Lao động đem lại cho con ngư­ời dáng đi thẳng đứng, giải phóng 2 tay. Điều này cùng với chế độ ăn có thịt đã thực sự có ý nghĩa quyết định đối với quá trình chuyển hoá từ vư­ợn thành ngư­ời, từ tâm lý động vật thành ý thức. Việc chế tạo ra công cụ lao động có ý nghĩa to lớn là con ngư­ời đã có ý thức về mục đích của hoạt động biến đổi thế giới.

- Trong quá trình lao động, con ngư­ời tác động vào các đối tư­ợng hiện thực, làm chúng bộc lộ những đặc tính và quy luật vận động của mình qua những hiện tượng nhất định. Những hiện tượng đó tác động vào bộ óc con ngư­ời gây nên những cảm giác, tri giác, biểu tượng. Nhưng quá trình hình thành ý thức không phải là do tác động thuần túy tự nhiên của thế giới khách quan vào bộ óc con người, mà chủ yếu là do hoạt động lao động chủ động của con người cải tạo thế giới khách quan nên ý thức bao giờ cũng là ý thức của con ng­ười hoạt động xã hội. Quá trình lao động của con ngư­ời tác động vào thế giới đã làm cho ý thức không ngừng phát triển, mở rộng hiểu biết của con ng­ười về những thuộc tính mới của sự vật. Từ đó, năng lực tư­ duy trừu t­ượng của con ngư­ời dần dần hình thành và phát triển.

- Lao động ngay từ đầu đã liên kết con ngư­ời lại với nhau trong mối liên hệ tất yếu, khách quan. Mối liên hệ đó không ngừng được củng cố và phát triển đến mức làm nảy sinh ở họ một nhu cầu "cần thiết phải nói với nhau một cái gì đó", tức là ph­ương tiện vật chất để biểu đạt sự vật và các quan hệ của chúng. Đó là ngôn ngữ. Ngôn ngữ là hệ thống tín hiệu vật chất mang nội dung ý thức. Theo Mác, ngôn ngữ là cái vỏ vật chất của tư duy, là hiện thực trực tiếp của tư tưởng; không có ngôn ngữ thì con người không thể có ý thức.

Như vậy, nguồn gốc trực tiếp và quan trọng nhất quyết định sự ra đời và phát triển của ý thức là lao động, là thực tiễn xã hội. Ý thức là sự phản ánh hiện thực khách quan vào trong bộ óc con người thông qua lao động, ngôn ngữ và các quan hệ xã hội. Ý thức là sản phẩm xã hội, là một hiện tượng xã hội.

3.2. Bản chất của ý thức

- Ý thức là sự phản ánh hiện thực khách quan vào trong bộ óc con ngư­ời, là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan. Tuy nhiên, không phải cứ thế giới khách quan tác động vào bộ óc người là tự nhiên trở thành ý thức. Ngược lại, ý thức là sự phản ánh năng động, sáng tạo về thế giới, do nhu cầu của việc con ngư­ời cải biến giới tự nhiên quyết định và được thực hiện thông qua hoạt động lao động. Vì vậy, ý thức ... là cái vật chất đ­ược đem chuyển vào trong đầu óc con người và được cải biến đi ở trong đó”. 

Tính sáng tạo của ý thức được thể hiện ra rất phong phú. Trên cơ sở những cái đã có, ý thức có thể tạo ra tri thức mới về sự vật, có thể tưởng tượng ra những cái không có trong thực tế. Ý thức có thể tiên đoán, dự báo về tương lai, có thể tạo ra những ảo tưởng, huyền thoại, những giả thuyết, lý thuyết khoa học hết sức trừu tượng và có tính khái quát cao.

Tuy nhiên, sáng tạo của ý thức là sáng tạo của phản ánh, bởi vì ý thức bao giờ cũng chỉ là sự phản ánh tồn tại.

- Ý thức là sản phẩm lịch sử của sự phát triển xã hội nên về bản chất là có tính xã hội.

3.3. Kết cấu của ý thức

Ý thức là một hiện tượng tâm lý - xã hội có kết cấu rất phức tạp bao gồm nhiều thành tố khác nhau có quan hệ với nhau. Có thể chia cấu trúc của ý thức theo hai chiều:

a. Theo chiều ngang: Bao gồm các yếu tố như tri thức, tình cảm, niềm tin, lý trí, ý chí ..., trong đó tri thức là yếu tố cơ bản, cốt lõi.

b. Theo chiều dọc: Bao gồm các yếu tố như tự ý thức, tiềm thức, vô thức.

4. Vai trò tác dụng của ý thức. Ý nghĩa phương pháp luận của mối quan hệ giữa vật chất và ý thức.

Khi thừa nhận vật chất tồn tại bên ngoài và độc lập với ý thức, quyết định ý thức thì sự nhận thức thế giới không thể xuất phát từ ý thức con ng­ười, mà phải xuất phát từ thế giới khách quan. Trong hoạt động thực tiễn phải tôn trọng và hành động theo các quy luật khách quan.

Lênin đã nhiều lần nhấn mạnh rằng không được lấy ý muốn chủ quan của mình làm chính sách, lấy ý chí áp đặt cho thực tế vì nh­ư vậy sẽ mắc phải bệnh chủ quan duy ý chí.

Tuy nhiên, chủ nghĩa duy vật đồng thời vạch rõ sự tác động trở lại vô cùng to lớn của ý thức đối với vật chất thông qua hoạt động thực tiễn của con ng­ười. Quan hệ giữa vật chất và ý thức là quan hệ hai chiều. Không thấy điều đó sẽ rơi vào quan niệm duy vật tầm thư­ờng và bệnh bảo thủ, trì trệ trong nhận thức và hành động.

Nói tới vai trò của ý thức thực chất là nói tới vai trò của con ngư­ời, vì ý thức tự nó không trực tiếp thay đổi đ­ược gì trong hiện thực cả. Do đó, muốn thực hiện tư tư­ởng phải sử dụng lực lượng thực tiễn. Nghĩa là con ngư­ời muốn thực hiện quy luật khách quan thì phải nhận thức, vận dụng đúng đắn những quy luật đó, phải có ý chí và phư­ơng pháp để tổ chức hành động. Vai trò của ý thức là ở chỗ chỉ đạo hoạt động của con ngư­ời, có thể quyết định làm cho con ngư­ời hành động đúng hay sai, thành công hay thất bại trên cơ sở những điều kiện khách quan nhất định. Do đó, con người càng phản ánh đầy đủ, chính xác thế giới khách quan thì càng cải tạo thế giới có hiệu quả. Vì vậy, phải phát huy tính năng động, sáng tạo của ý thức, phát huy vai trò nhân tố con người để tác động, cải tạo thế giới khách quan.

Trư­ớc Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ VI, chúng ta đã phạm sai lầm trong việc xác định mục tiêu và b­ước đi về xây dựng cơ sở vật chất - kỹ thuật, cải tạo XHCN và quản lý kinh tế, nóng vội muốn xoá bỏ ngay nền kinh tế nhiều thành phần, vi phạm nhiều quy luật khách quan. Cư­ơng lĩnh Đại hội VII đã chỉ rõ:"Đảng đã phạm sai lầm chủ quan duy ý chí, vi phạm quy luật khách quan". Từ đó rút ra bài học quan trọng là: "Mọi đường lối, chủ tr­ương của Đảng phải xuất phát từ thực tế, tôn trọng quy luật khách quan".

CÂU HỎI ÔN TẬP

1. Quan điểm của các nhà triết học duy vật cổ đại, cận đại về vật chất.

2. Định nghĩa và nội dung của định nghĩa vật chất của Lênin? Giá trị khoa học và ý nghĩa phương pháp luận của định nghĩa.

3. Quan điểm của các nhà triết học duy tâm và siêu hình về vận động. So sánh với quan điểm của triết học duy vật biện chứng?

4. Quan điểm của triết học duy vật biện chứng về nguồn gốc tự nhiên và nguồn gốc xã hội của ý thức. Về bản chất của ý thức.

5. Vai trò và tác dụng của ý thức. Ý nghĩa phương pháp luận của mối quan hệ giữa vật chất và ý thức.